Shokolad tarixi

Какао мевали майя бошлиғи

Тарихий даврларда "шоколад" атамаси какао ловияларига асосида тайёрланган бошқа маҳсулотларни англатган:

• ХВИИ асрнинг бошларига қадар шоколад майдаланган какао ловияларидан олинган аччиқ таъмга эга совуқ, ичимлик эди.
• ХВИИ-ХВИИ асрларда бадавлат европаликлар иссиқ шоколад деб — таъми ширин бўлган, сут ва зираворлар қўшилган ичимликни аташган.
• ХИХ асрнинг иккинчи учдан бир қисмидан бошлаб шоколад ичимлик эмас, балки какао мойига асосланган қаттиқ маҳсулотни билдирган.

Аччиқ шоколад ичиш

Майя руҳонийси оддий одамларга какао ичимлигига тегишни тақиқламоқда

Колумбгача бўлган тропик Америкада какао ловиялари совуқ, кўпинча шакарсиз ичимликлар тайёрлаш учун ишлатилган. Какао ловиялари маккажўхори доналари ва аччиқ қалампир билан бирга майдаланган, кейин паста сувга қўшилган. Ичишдан олдин ичимлик кўпик ҳосил қилиши учун идишдан идишга қуйилган. Тайёр ичимлик аёллар ва болаларга берилмаган. Уни фақат зодагонлар, жангчилар, шаманлар ва қурбонлик қилиш учун мўлжалланган одамлар ичишган.

1519-йилда испан генерали Эрнан Кортес Мексика қирғоқларига тушди. Меҳмонлар шарафига уюштирилган зиёфатда Азтеклар етакчиси Монтезума ИИ испанларни ванил, аччиқ қалампир ва зираворлар қўшилган какао ловияларидан тайёрланган кўпиртирилган қуюқ ичимлик билан сийлади. Ичимлик меҳмонларга соф олтиндан ясалган косаларда тортилган. Ацеклар бу ичимликни „чоcолатл“ (аччиқ сув) деб аташган.

1527-йилда ўз ватанига қайтган Кортес ўзи билан нафақат какао ловияларини, балки шоколад тайёрлаш усулини ҳам олиб келди. Испанияда ичимлик жуда қадрланган. Янги Испаниядан мунтазам равишда какао етказиб бериш бошланди. Аста-секин улар майдаланган какао ловияларига асал қўша бошладилар (ўша пайтда шакар ўрнини босувчи восита), рецептдан чили қалампирини олиб ташладилар ва ёқимли ҳид учун ванил қўша бошладилар. Какао яхшироқ эриши учун испанлар ичимликни иситдилар ва ичимлик иссиқ бўлганда яхшироқ таъмга эга бўлиши маълум бўлди.

Ширин шоколад ичимлиги

Ж. Э. Лётард . " Шоколад кўтарган қиз " (1745)

1557-йилда Савой герцоги Эммануэл Пҳилиберт ўз сарой аъзоларини экзотик ичимлик билан ҳайратда қолдирган, лекин у Италияда фақат ярим асрдан кейин машҳурликка эришди. 1606-йилда флоренсиялик Франческо Карлетти бутун дунё бўйлаб саёҳатини тасвирлаб, бу ширин ва қуюқ ичимликнинг рецептини нашр этди. Италияликлар биринчи бўлиб оммавий шоколад ишлаб чиқаришни йўлга қўйишди. Ўша пайтда Европада қаҳва деярли маълум эмас эди. Хитойдан олиб келинган чой какаодан кўра афзалроқ ҳисобланарди.

Шоколад кафелари биринчи навбатда Германия, Австрия, Швейсария ва Венецияда очила бошлади. ХВИИ асрда яшаган Москвалик саёҳатчи, Санкт-Марк майдонини тасвирлаб, бошқа ширинликлар қаторида, „чеcулата“, яъни шоколадни ҳам эслатиб ўтади.

Австрия қироли Аннанинг қизи франсуз қироли Луи ХИИИ га турмушга чиққанидан кейин иссиқ шоколад франсузларга маълум бўлди. Шоколад қирол Людовик ХИВ саройида қадрланар эди. 1657-йилда бир франсуз Лондондаги биринчи „шоколад уйи“ ни очди, у ерда ташриф буюрувчиларга иссиқ шоколад тақдим этилди.

1621-йилда Амстердам порти орқали Испаниядан какао импорт қилган Голландиянинг Ғарбий Ҳиндистон компанияси бошқа мамлакатлардаги савдогарларга кичик миқдордаги какаоларни сотишни бошлади. 1655-йилги Англия-Испания уруши пайтида испанлар Ямайка оролини йўқотдилар, у ерда шоколад дарахтининг катта плантациялари бор эди. Шундай қилиб, испанларнинг какао монополияси бутунлай барҳам топди.

Венециялик Пиэтро Лонгҳининг „Эрталабки шоколад“ картинаси

Ширинлик ўрнига бир чашка иссиқ шоколад ичиш бутун Европада юқори жамиятда фаровонлик ва ҳурмат белгисига айланди. Ўша давр шоколад маниясининг рамзи 1740-йилларнинг ўрталарида швейцариялик рассом Жан Этен Лётард томонидан яратилган „Шоколадли қиз“ картинаси ҳисобланади.

Ичимлик жуда қиммат бўлгани учун мижознинг диди ва хоҳишига кўра сув ва шакар қўшиб тайёрланган. У калта найли, узун ёғоч тутқичли махсус идишда тайёрланган. Иссиқ шоколад қуюқ ва жуда ёғли бўлиб, унинг юзасида сузувчи ёғ қавати бўли, уни қошиқ билан олиб ташлаш керак эди. ХВИИИ асрда одамлар қимматбаҳо ичимликни тўкиб юбормаслик учун ликопчаларда шоколад ичишни бошладилар.

Ямайкадаги инглизлар иссиқ шоколадга сут қўша бошладилар, бу шоколадга бироз енгилликни берди. Ўшандан бери ичимликни ичишга ҳатто болалар учун ҳам рухсат берилди. Ўша даврда шоколаднинг нархи чойникидан юқори бўлган. Бунинг сабабларидан бири шоколадга қўшиш одат тусига кирган қамиш шакарининг юқори нархи эди. Шунга қарамай, 1798-йилга келиб Парижда 500 га яқин шоколад кафелари фаолият юритган.

Шимолий Америка колониялари шоколад ҳақида Шимолий Америкадаги биринчи шоколад фабрикасини (1765) қурган инглиз Жон Ханнон ва доктор Жеймс Бейкер туфайли билиб олдилар. Ушбу Массачусец корхонаси Янги Дунёдаги энг қадимги шоколад ишлаб чиқарувчи Бакерснинг пайдо бўлишига сабаб бўлди.

Қаттиқ шоколад

Абрикосовнинг „Этнографик шоколад“ заводи

ХИХ аср бошларида голланд кимёгари Конрад ван Хоутен (1770-1858) инқилобий ихтиро қилди. У яратган усул майдаланган какаодан какао мойини олиш имконини берди. Чиқинди эса какао кукуни эди, у нафақат арзон, балки сув ва сутда осон эрийди. Олинган какао мойини иссиқ шоколадга қўшиш уни қаттиқлаштиришга имкон берди.

1828 йилда отасининг ихтиросини патентлаган Гутеннинг ўғли какао ловияларини ишқорлашни ҳам ўзлаштирди, бу микроорганизмларни йўқ қилди ва маҳсулотнинг сақлаш муддатини сезиларли даражада узайтирди. Замонавий қаттиқ шоколад шундай пайдо бўлди. Умуман олганда, биринчи шоколад бари 1847-йилда инглиз қандолат фабрикаси ЖС Фрй & Сонс томонидан ишлаб чиқарилган. ХИХ асрнинг иккинчи ярмида қаттиқ шоколад европаликларнинг столларидан иссиқ (суюқ) шоколадни сиқиб чиқара бошлади.

1875-йилда Вевейдан Даниэл Питер, кўплаб муваффақияциз тажрибалардан сўнг, қуритилган сут қўшиб, биринчи сутли шоколадни олишга муваффақ бўлди. Тўрт йил ўтгач, у янги маҳсулот ишлаб чиқаришга ихтисослашган Ҳенри Нестле билан Нестлé корхонасини очди. Биринчи оқ шоколад 1930-йилларда Нестле заводидан сотувга чиқарилган.

1947-йилда Канадада шоколад нархининг ошиши ёшларнинг оммавий норозиликларига сабаб бўлди.

Россияда шоколад

Санкт-Петербург жамиятида эрталаб бир чашка шоколад ичиш одати Екатерина ИИ томонидан киритилган. Замондошлари унинг севимлиси Потемкин ҳақида шундай ёзган эди: „Кечки овқатдан олдин у беш-олти марта қаҳва ёки шоколад ичган, жамбон ёки товуқ гўштини истеъмол қилган“. Унинг биринчи вазири Никита Панин шоколадни севувчилардан бири эди.

Инқилобдан олдинги шоколад фабрикаси Эинемнинг реклама баннери

Иссиқ шоколаднинг паст табақалилар орасида тарқалиши Гутеннинг какао кукунини ихтиро қилиши ва арзон лавлаги шакарини бозорга кириб келишидан кейин содир бўлди.

ХИХ асрнинг ўрталарида Россияда ҳам шоколад ишлаб чиқарила бошланди. Масалан, Дмитрий Карамазов „барча қизларга учун шоколад тайёрлашни ўрганишни буюрди“. Гончаровга саёҳатга „шоколад билан қимматбаҳо чой“ берилди. Тургенев „Баҳор сувлари“ асарида тоза дастурхон билан қопланган думалоқ стол устида „хушбўй шоколад билан тўлдирилган улкан чинни кофе идиши, сиропли графинлар, печене ва рулолар, ҳатто гуллар билан ўралган“ деб тасвирлайди.

Қаттиқ шоколад Россияни фақат ХИХ асрнинг охирида забт этди. „Анна Каренина“ қаҳрамонлари ўз фарзандларини шоколадли ширинликлар билан сийлашган. ХИХ асрнинг охирига келиб, Абрикосов ва Эинем заводларида ишлаб чиқарилган рангли безатилган шоколад тўпламлари жуда машҳур бўлди. Николская кўчасининг бурчагида жойлашган Абрикосов дўконида шоколад билан қопланган ананас бўлаклари бир фунт 2,5 рубл туради.

СССРда узоқ вақт давомида шоколад буржуа турмуш тарзига хос бўлган нозик ва қиммат товар сифатида қабул қилинган. Шунинг, ўша пайтдаги маҳсулот турлари унчалик кўп эмас эди. Фақат 1960-йилларнинг бошларида Совет ҳукумати янги озиқ-овқат дастурини қабул қилди, унда оммавий, арзон сутли шоколадни яратишга алоҳида эътибор қаратилди. Совет қандолатчиларининг ишининг натижаси 1960-йилларнинг ўрталарида дўкон жавонларида " Алёнка " шоколад бренди пайдо бўлди. Афсонага кўра бренд номи Валентина Терешкованинг қизи шарафига номланган.

Адабиётлар

• Турбаcк, Майкл. Иссиқ шоколад, ўн тезликли пресс, 2005 йил. ИСБН 1-58008-708-6 .
• Мортон, Фредерик ва Марсия. Шоколад, тасвирланган тарих . Cроwн Публишерс Инc., 1986 йил. ИСБН 0-517-55765-7 .