Shonli inqilob
„Шонли инқилоб“ (инглизча: Глориоус Револутион - Шонли инқилоб) — 1688-йилда Англияда қирол Жеймс ИИ Стюартни ағдарган давлат тўнтаришининг тарихий номи. Тўнтаришда Голландия қироли Уилям Оренж қўмондонлиги остидаги Голландия экспедиция кучлари иштирок этган, шунингдек у Уилям ИИИ номи билан Англиянинг янги қироли бўлан (унинг рафиқаси Мери ИИ Стюарт билан биргаликда Жеймс ИИ нинг қизи). Тўнтариш инглиз жамиятининг энг хилма-хил қатламлари орасида кенг қўллаб-қувватланди. Маколей бу воқеани Англиянинг бутун тарихида марказий воқеа деб ҳисоблади.
Бу воқеа одатда тарихий адабиётларда “1688-йил инқилоби” ва “Қонсиз инқилоб” номлари билан кўп бор учрайди; аммо охирги номи фақат Англияда ҳокимиятнинг ўтиш хусусиятини акс эттиради ва Ирландия ва Шотландиядаги якобитлар билан урушларни ҳисобга олмайди.
Тарихий ёндашув
1685-йилда, қонуний меросхўр фарзандлари мавжуд бўлмаган инглиз қироли Чарлз ИИ вафотидан сўнг, Англия ва Шотландия тахтига унинг укаси, Уилям Оренжнинг амакиси ва қайнотаси Жеймс ИИ ўтиради. Дастлаб, инглиз жамияти яқинда содир бўлган инқилобнинг ҳаддан ташқари кўплигини эслашади ва бундан тегишлича хулоса қилишганликлари сабабли, унга содиқлик билан муносабатда бўлишади. Сайланган парламент асосан консерваторлардан (тори) иборат эди.
Бироқ, тож кийишдан бир неча ой ўтгач, католик эътиқодини очиқ эътироф этган Жеймс, протестантмазҳабига мансуб христиан кўпчиликнинг кескин норозилигига сабаб бўлган сиёсат юрита бошлади (ҳисоб-китобларга кўра, католиклар Англия аҳолисининг 2-3 фоизини ташкил қилган). Майда қўзғолонларга қарши кураш баҳонасида қирол доимий қўшин тузди, унинг сони тезда 40.000 аскарга етди ва уни кучли артиллерия билан қуроллантирди, аскарларни ёллашда Ирландия католиклари устунлик берди. Худди шу 1685-йил ноябр ойида парламент тарқатиб юборилди ва Жеймс ҳукмронлигининг бутун даврида бошқа йиғилмади ҳеч қачон йиғилмади.[1] .
Католикларга нисбатан „диний бағрикенглик“ сиёсати Нант фармони (1685) бекор қилинганидан кейин қўшни Франсиядан протестантларнинг қувғин қилинганидан ғазабланган англикан епископлари, шунингдек, жамоатчиликнинг кескин норозилигига сабаб бўлди. Қирол шунда 10 епископни минорада қамоққа ташлашни буюрди. 1687-йилда қирол католикларни қўллаб-қувватлаган „Диний бағрикенглик декларацияси“ни эълон қилди, аммо бу кутилмаган таъсир кўрсатди, кўплаб илгари таъқиб қилинган мухолифларни яширинган жойдан олиб чиқди.
Мамлакатда католикларнинг қайта тикланиши ва мулкнинг янгидан қайта тақсимланиш қўрқуви ҳатто, қиролни ўзининг табиий тарафдорлари - торилардан узоқлаштирди. Католик монастир орденлари - Бенедиктинлар, Кармелитлар, Франсисканлар - оммавий равишда Англияга қайтиб келишди ва Иэзуитлар Лондонда католик мактабини ташкил этдилар. Қирол католикларни мамлакатдаги асосий барча муҳим лавозимларга тайинлади, шу жумладан Махфийлик кенгашига ҳам аъзо бўлган бешта католикларни тайинлади. Ўз ҳукмронлиги даврида Жеймс ИИ ҳар бир округда тинчлик судяларининг адолатни таъминлаш учун ўндан тўққиз қисмини алмаштирди ва уларнинг ўринлари католиклар томонидан ишғол қилинди[2]. Кичкина норозилик ёки итоацизлик кўрсатганларнинг барчаси дарҳол ўз лавозимларидан четлатилди. Мухолифатнинг бир қисми Голландияга жўнатилди.
Англиканларни алоҳида ташвишга солган нарса католикларнинг армияда офицерлик лавозимларини эгаллашига қироллик рухсати эди[3]. Қудратли франсуз қироли Людовик ХИВ Жеймсни тўлиқ қўллаб-қувватлашига ишонтирди. Папа Иннокент ХИ эҳтиёткор ва зукко одам, Жеймсга диний ишларда аҳолини мажбурламасликни маслаҳат берди, лекин Жеймс унинг маслаҳатига қулоқ солмади[1] .
Бир мунча вақт давомида Жеймснинг рақиблари кекса қиролнинг ўлимига умид қилишар эди, шундан сўнг унинг протестант қизи, Уилямнинг рафиқаси Мери Англия тахтини эгаллайди. Бироқ, 1688-йилда 55 ёшли Жеймс ИИ кутилмаганда ўғил кўрди ва бу воқеа давлат тўнтаришига туртки бўлди.
Валиаҳд шаҳзоданинг тўсатда туғилиши кўпчиликни ҳайратда қолдирди ва ҳатто ишончсизликка ҳам сабаб бўлди, улар „папистларнинг ёлғончилиги“ дан шубҳаланишарди - бундан олдин Модена қироличаси Мери ўнта ҳомиладорлигида доимо аборт, ўлик боланинг туғилиши ёки унинг яқин орада ўлими билан якунланган ҳисобланар эди. Ғалати бола Сент-Жеймс саройига катта металл идишда яширинча олиб келингани ҳақида доимий миш-мишлар тарқалди. Миш-мишлар меросхўрнинг туғилишида, асосан, католиклар бўлгани, улар ҳатто малика Аннага[1] рухсат бермагани билан кучайди.
Қиролнинг мухолифлари (Тори ва Виглар) яширин мухолифатда тўпланишди, унинг мо''тадил қанотига Галифакс Маркесси, янада радикал қаноти эса Данби графи (Томас Осборн) томонидан бошқарилди. Энг муҳими, фитнада бир қатор армия офицерлари, жумладан, армия қўмондони Жон Черчилл ҳам иштирок этишди. Биргаликда улар „золим-папист“ ни голландиялик жуфтлик - Мери ва Вилгелмга ўзгартириш вариантини муҳокама қилишга қарор қилишди.
Оранж шаҳзодаси Уилям бутун Европадаги протестант ҳукмдорлари орасида энг катта шахс эди ва Нидерландия ҳукмдори сифатида Жеймс ИИ томонидан инглиз армияси ва флотининг мустаҳкамланиши уни безовта қилди, айниқса Англия-Франсия иттифоқи эҳтимоли ва Франсиянинг Голландияга янги бостириб кириши кутилганидан келиб чиққан ҳолда у келажак ҳақида жиддий бош қотирар эди. Шу сабабли, Жеймс ИИ нинг ҳокимиятдан четлатилиши, ҳатто Англия ҳукмдори бўлиш истиқболидан қатъи назар, бу ҳодиса Уилямга жуда керакли бўлиб туюлди. Бу вақтга келиб Уилям Англияга бир неча бор ташриф буюрган ва у ерда катта шуҳрат қозонган эди.
Инқилоб
1688-йилда Жеймс ИИ англикан руҳонийларини таъқиб қилишни кучайтирди ва ниҳоят Торилар билан келишмовчиликка учради. Унинг деярли ҳимоячилари қолмаган эди (Людовик ХИВ Пфалз меросхўрлиги уруши билан банд эди). Июн ойида радикал мухолифат вакили бўлган етти нафар таниқли инглиз сиёсатчилари - граф Т. Денби, граф С. Шрусбери, лорд У. Кавендиш, висконт Р.Лумли[эн] , адмирал Э.Расселл[эн] , Лондон епископи Г. Комптон ва Г.Сидней[эн] - Вилгелмга таклиф[эн] ёзди, у ерда, хусусан, ҳар 20 нафар инглиздан 19 таси тўнтаришдан ва протестант қиролининг тахтга ўтирганидан жуда хурсанд бўлади. Хабарни Гаагага денгизчи қиёфасида адмирал Ҳерберт юборган. лган фитначилар қирол билан бўлажак уруш учун издошлар ва пул йиғиш учун бутун мамлакат бўйлаб тарқалиб кетишди. Август ойида генерал Жон Черчилл Вилгелмга ёзма равишда ёрдам беришини ваъда қилди. Вилгелм Людовик ХИВ Голландияга қўшин жўнатишидан қўрқиб, бир неча ой кутди, аммо франсуз қироли Германияга бостириб киришни маъқул кўрди. Бу операция бутун давлат тақдирини муҳрлаб қўйди.
Уилямнинг ҳарбий тайёргарликларининг мақсади ва кўламини яширишнинг иложи йўқ эди ва октябр ойида қирол Жеймс ўз фуқароларининг душманона муносабатини юмшатишга ҳаракат қилди. Хусусан, у ишдан бўшатилган бир нечта протестант лордлари қайта тикланиши, католик мактаблари ёпилиши ва католиклар бўлажак парламентдан чиқарилиши ҳақида эълон қилди. Аммо бу аллақачон кеч эди. Қирол инглиз епископларини босқинга қарши норозилик билдиришномасини имзолашга ундади, аммо унинг ғазаби туфайли улар буни қатъиян рад этишди. Шу билан бирга, қирол мудофаани ташкил қилиш учун шошилинч равишда бир қатор чоралар кўрди: у қўшимча аскарлар ва денгизчиларни ёллаш тўғрисида эълон қилди, Ирландия ва Шотландиядан пиёда баталонлари ва отлиқ полкларини Англияга ўтказди ва ўттиз учта йирик кемалар ва ўн олти хавфсизлик девори денгиз флотига йиғилди. Иттифоқчи франсуз флоти ўша пайтда Ўрта ер денгизида банд эди.
Жеймс ИИ Англиянинг шимолида ёки шарқида қўнишни кутган эди, у ерда „папачилар“ нинг нафратлари айниқса кучли эди, Уилям Англиянинг жануби-ғарбий қисмини (Торбай яқинида) афзал кўрди. Қўшин 1688-йил 5 (15) — ноябрда соҳилга келиб тушди. Вилгелм армияси 40 минг пиёда аскардан (шу жумладан денгизчилар) ва 5 минг отлиқдан иборат эди. Уларнинг деярли барчаси протестантлар эди, шу жумладан инглиз Wҳиг эмигрéс ва Пруссия иттифоқчилари ҳам. Армия стандартида: „Мен протестантизмни ва Англия эркинлигини қўллаб-қувватлайман“ деган сўзлар билан ёзилган шиорлар бор эди. Бутун мамлакат бўйлаб қиролга қарши қуролли қўзғолонлар бошланди - буржуазия, протестант руҳонийлари, таниқли парламентарийлар ва ҳатто қироллик вазирлари тўнтаришни фаол қўллаб-қувватладилар. Қиролнинг кенжа қизи Анна ўзининг ишончли одами Жон Черчиллнинг рафиқаси Сара маслаҳати билан Уилям лагерига жўнаб кетди.
Оммавий қочқинлик туфайли заифлашган Жеймс ИИ армияси Солсберида тўпланган эди, аммо бирон бир жиддий жанг бўлмади, кўпчилик ҳарбий раҳбарлар дарҳол Уилям томонига ўтдилар, шу жумладан генерал-лейтенант Жон Черчилл. Уилям ва Жеймс (асосан ирландлар, Патрик Сарсфилд қўмондонлик қилган) ўртасидаги ягона тўқнашув 1688-йил 8-декабрда Реадинг шаҳри яқинида бўлиб ўтди. Уилямнинг тарафдорлари ғалаба қозонишди ва якобитларни 20 дан 50 гача аскар ва бир офицер йўқотиш билан чекинишга мажбур қилишди.
_-_A_Lost_Cause,_Flight_of_King_James_II_after_the_Battle_of_the_Boyne_-_N01530_-_National_Gallery.jpg)
Армиядан катта умидини йўқотиб, Жеймс ИИ Лондонга қайтиб келди ва у ерда деярли кимсасиз ҳовли топишга муваффақ бўлди. У хотини ва ўғлини Франсияга юборди, исёнчилар учун умумий амнистия эълон қилди ва Оренж билан музокаралар олиб боришга ҳаракат қилди. 11-декабр куни ҳамма томонидан ташлаб кетилган ва ўз ҳаётидан жиддий қўрқиб кетган қирол қочишга ҳаракат қилди, аммо қўлга олинди ва Уилямга содиқлик қасамёд қилган Лондонга қайтиб келди. Декабр ойининг охирида Уилям Жеймсга Франсияга қочишга ёрдам берди[1], у ердан Ирландияни қайтариб олишга ҳаракат қилди, аммо муваффақиятга эриша олмади.
Кейинги воқеалар
Вилгелм, Мери тахтни эгаллаши ва Уилям фақат турмуш ўртоғи бўлиб қолиши ҳақидаги „Торй“ таклифини рад этди. 1689-йил январда парламент Уилям ва унинг рафиқаси Англия ва Шотландиянинг тенг ҳуқуқли монархлари деб эълон қилди. 1689-йил 9-сентябрда (Грегориан) Вилям ИИИ Франсияга қарши Аугсбург лигасига қўшилди. 5 йилдан кейин Мери вафот этди ва келажакда Вилгелм мамлакатни ўзи бошқарди.
Вилям ИИИ даврида чуқур ислоҳотлар амалга оширилиб, мамлакатнинг сиёсий ва иқтисодий тизимига асос солинди. Бу йилларда Англиянинг тез юксалиши ва қудратли жаҳон давлатига айланиши бошланади. Шу билан бирга, анъанага асос солина бошланди, унга кўра монархнинг ҳокимияти асосий „Ҳуқуқлар тўғрисида“ ги қонун билан белгиланган бир қатор қонуний қоидалар билан чекланади. Шундай қилиб, мамлакатда мутлақ монархиядан конституциявий монархияга якуний ўзгаришлар юз берди, бу ҳозирги кунгача мавжуд. Протестант озчиликларга нисбатан камситиш (Диний бағрикенглик тўғрисидаги қонун) камайди, аммо католикларга нисбатан камситиш сақланиб қолди ва кейин кучайди - улар, хусусан, тахтни эгаллаолмай, овоз бериш ҳуқуқидан маҳрум бўлишди.
Маъноси
Дарон Ажемоглу ва Жеймс Робинсоннинг " Нега баъзи мамлакатлар бой ва бошқалари камбағал " асарида таъкидлаганидек, шонли инқилоб парламент ва Стюарт монархлари атрофидаги кенг жамоатчилик коалициясининг қарийб асрлик курашига якун ясади ва шу тариқа плуралистик сиёсий институтлар шаклланган биринчи давлатнинг бошланишини белгилади. Жамиятнинг кенг қатламларининг (нафақат элитанинг) мулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, бунда барча фуқаролар фойда олиш мақсадида иқтисодий муносабатларда қатнашиши мумкин эди. Айнан жамиятнинг турли қатламларидан иборат кенг коалиция ғалаба қозонди, шунинг учун унинг тор гуруҳларидан бири томонидан ҳокимиятни тортиб олиш анча қийинлашди ва бу ўзбошимчаликдан потенциал фойда камроқ бўлди, чунки монополиялар бунинг учун манба бўлиб хизмат қилган. элита учун даромадлар бекор қилинди. Натижада, шонли инқилоб ХВИИИ ва ХИХ асрларда саноат инқилоби ва Британия етакчилигининг сабабчиси бўлди[4] .
Адабиётлар
- Аджемоглу Д., Робинсон Дж. А.. Почему одни страны богатые, а другие бедные. Происхождение власти, процветания и нищеты. М.: АСТ, 2016. ИСБН 978-5-17-092736-4.
- Акройд П.. Мятежный век: От Якова И до Славной революции, История Англии. М.: КоЛибри, 2021. ИСБН 978-5-389-14823-9.
- Всемирная история в 24 томах. Том 13. Мн.: Литература, 1996.
- Ивонина Л. И. Вильгельм ИИИ Оранский // Вопросы истории. 1998. № 3. С. 154—159.
- Пинкус, Стивен 1688 год. Первая современная революция = 1688: Тҳе Фирст Модерн Револутион. — Москва: АCТ, 2017. — 928 с. — ИСБН 978-5-17-093349-5
- Сидоренко Л. В. Исторические последствия Славной революции: к вопросу о революционности событий 1688—1689 гг. // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 2. История. 2013. Вып. 3. С. 82-91.
- «Славная революция» // Сен-Жерменский мир 1679 — Социальное обеспечение [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 387. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—2017, т. 30). — ИСБН 978-5-85270-367-5.
- Томсинов В. А. «Славная революция» 1688—1689 годов в Англии и Билль о правах. М.: Зерцало-М, 2010.
- Черчилль У.. Британия в Новое время (ХВИ-ХВИИ вв.), Популярная историческая библиотека. Смоленск: Русич,, 2006. ИСБН 5-8138-0601-6.
- Тҳе Револутион оф 1688—1689: Чангинг перспеcтивес / Эд. Л. Г. Счwоэрер. Cамб.; Н. Й., 2003.
- „Ҳисторй оф тҳе Монарчй >Унитед Кингдом Монарчс (1603–пресент) >Тҳе Стуарц >Марй ИИ, Wиллиам ИИИ анд Тҳе Аcт оф Сеттлемент > Wиллиам ИИИ (р. 1689–1702) анд Марй ИИ (р. 1689–1694)“. оффиcиал wеб сите оф тҳе Бритиш Монарчй (2008–2009).
- Wилкес Жр., Доналд Э. „Тҳе Глориоус Револутион оф 1688“. 9-март 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-ноябр 2022-йил.
- ББC стафф. „Чарлес ИИ (1630—1685)“. ББC. Қаралди: 15-август 2010-йил.