Шулган-Таш (бошқирдча: Шүлгәнташ) — Бошқирдистондаги давлат қўриқхонаси. Қўриқхона федерал мақомга эга. У Жанубий Уралнинг ғарбий этакларида, тоғ-ўрмон камарида, Бурзянский туманида жойлашган. Умумий майдони: 22 531 гектар (225 кв. км). Қўриқхона номи бошқирдча „шулган“ (чўкиб кетган, ғойиб бўлган) ва „таш“ (тош) сўзларидан келиб чиққан.

Шулган-Таш
ЖойлашувиБошқирдистон
Ҳудуд22531 гектар
Ташкил топган санаси1958–йил
Сайтшулган-таш.ру
Шулган-Таш ВикиОмборда

Олтин-Солок қўриқхонаси билан биргаликда ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси обектлари рўйхатига киритиш учун номзод бўлган[1].

Қўриқхона илмий-тадқиқот ва экологик таълим муассасаси вазифасини ҳам ўтайди. Ходимлар сони 90 нафарга яқин, шу жумладан 3 нафар фан номзоди ва 2 нафар аспирант, 5 нафар илмий ходим. Қўриқхона библиографиясида 900 дан ортиқ асарлар мавжуд. Ходимлар томондан 2008-йилда 53 та илмий нашрлар тайёрланган.

Январда ўртача ойлик ҳарорати −16 °C, июн ва июл ойларида +16 °C. Иқлими мўтадил континентал, кескин ўзгарувчан, ёғин миқдори 270 дан 750 мм гача. Аралаш кенг баргли ва игнабаргли-баргли ўрмонлар ҳудуднинг 92 фоизини эгаллайди.

2022-йил 9-июл куни Бурзянский туманидаги Мурат-Тўғай ҳудудида, ғорга кириш жойидан икки километр узоқликдаги „Шулган-Таш“ тарихий-музей мажмуасининг очилиши бўлиб ўтди[2][3]. Музейда Шулган-Таш ғори деворларининг энг ажойиб ва яхши сақланиб қолган қадимий қоятош расмлари бўлакларининг аниқ асл нусхалари намойиш этилган. Уларни яратиш учун хорижий реставраторлар таклиф қилинган[4].

Флора ва фауна

Ҳашаротларнинг энг машҳур вакили Бурзян ариси саналади.

Қўриқхона ҳудудида: балиқларнинг 30 я, амфибияларнинг 5 та, судралиб юрувчиларнинг 6 та, қушларнинг 206 та, сутемизувчиларнинг 61 та тури мавжуд. Умуртқасиз ҳайвонларнинг 1700 га яқин тури аниқланган, шу жумладан 378 капалак ва 458 қўнғиз. Ҳайвонларнинг 31 тури Россия Федерацияси Қизил китобига, 67 тури эса Бошқирдистон Қизил китобига киритилган.


2009-йил бошида юксак ўсимликларнимг 816 тури, мохларнинг 184 тури, лишайникларнинг 233 тури, замбуруғларнинг 117 тури, сув ўтлари ва сиянобактерияларнинг 202 тури аниқланган. 14 ўсимлик тури Россия Қизил китобига, 57 тури Бошқирдистон Қизил китобига киритилган. Реликт ва эндемик турлар умумий маҳаллий флоранинг тахминан 10 фоизини ташкил қилади.

Асаларичилик

Қўриқхона 1958-йилда Бошқирд қўриқхонасининг Прибелский филиали сифатида ташкил этилган. 1986 йил 16-январда мустақил қўриқхонага айланди. Қўриқхонани ташкил этиш учун асосий сабаб ҳудуд Бурзян асалариси ёки „бурзянка“ учун қулай яшаш шароитига эга эди. Филиал дунёдаги биринчи маҳаллий ёввойи асалариларни ҳимоя қилувчи зона саналади[5].

Қўриқхонада 138 та асалари оиласи сунъий чуқурчалар — ён бағирлар ва дарахтзорларда, 242 оила асаларичилик фермаларида яшайди. Давлат хавфсизлик инспекторлари ярим кунлик асаларичилик билан шуғулланади. Чет эл асалариларни минтақага олиб киришдан (ҳозир тақиқланган) асалари генофондини ҳимоя қилиш долзарб муаммо ҳисобланади.

Хусусиятлари

Қўриқхона номига айланган „Шулган-Таш“ топоними бошқирдларнинг кўплаб афсоналарида, масалан, Урал Ботир достонида учрайди.

Қўриқхона ҳудудида ноёб карст Капова ғори жойлашган. Ғор йўлакларининг узунлиги 2,9 км дан ортиқ. Ер ости Шулган дарёси оқиб ўтади.

1959-йилда қўриқхона зоологи А. В. Рюмин Капова ғорида (Шулган-Тош) палеолит даврига оид қоятош расмларини топди. Тасвирлар ҳайвон ёғига асосланган табиий пигмент бўлган очер билан яратилган. Уларнинг ёши тахминан 18 минг йил. Суратларда мамонтлар, отлар ва бошқа ҳайвонлар, жумладан туя[6][7], мураккаб белгилар, одамлар тасвирланган.

Галерея

Шулган-Тош ғори (Капова ғори) йўлидаги асаларичилик музейи
Шулган-Тош ғорига борадиган йўлда ҳайвон терисидан тикилган кулба
Капова ғори
Капова ғоридаги чизмалар нусхаси

Манбалар

  1. ↑ УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. „Башкир Урал - УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре“ (эн). wҳc.унесcо.орг. 2016-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-март.
  2. ↑ Проломов, Павел „Пещера с живописью эпохи палеолита – главный объект нового музейного комплекса в Башкирии“ (ру). смотрим.ру (2022-йил 9-июл).
  3. ↑ „О музейном комплексе "Шульган-Таш"“ (ру). шулганташ.ру (2022-йил 9-июл).
  4. ↑ Павел Проломов. „В Башкирии завершили панно с точной копией рисунков пещеры Шульган-Таш“ (ру). ГТРК "Башкортостан" (2022-йил 22-феврал). 2022-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 28-май.
  5. ↑ Башкирский заповедник // Заповедники эвропейской части РСФСР. ИИ — С. 234.
  6. ↑ ГТРК „Башкортостан“. „В пещере Шульган-Таш обнаружен верблюд возрастом более 16 тысяч лет! | ГТРК „Башкортостан“ — Новости Уфи и РБ“ (ру-РУ). ГТРК „Башкортостан“ (2017-йил 3-декабр). 2017-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 14-июл.
  7. ↑ Анвар Аслямов, Анвар Аслямов. „В пещере Шульган-Таш найдены наскальные рисунки верблюда эпохи палеолита | ГТРК „Башкортостан“ — Новости Уфи и РБ“ (ру-РУ). ГТРК „Башкортостан“ (2017-йил 29-ноябр). 2017-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 14-июл.