"Шупеня" (литовча: šиупинйс) — Литвадан келиб чиққан таом[1]. Литва, Беларусия ва Украина (Ҳуцул) ошхоналарига мансуб анъанавий таом ҳисобланади. Бу эзилган арпа, дуккакли ўсимликлар (нўхат, ловия), гўшт маҳсулотлари ва чўчқа думидан тайёрланган таом ёки шўрва бўлиб, улар совчиларни кутиш маросимида маълум рол ўйнаган. Картошканинг тарқалиши билан у дон ўрнига ёки у билан бирга ишлатила бошланди. Одатда янги, тузланган сабзавотлар ва гўшт билан бирга дастурхонга тортилади. Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра унинг илдизлари Литвага бориб тақалади, тарихий Самогитияга алоқадор деган эҳтимол бор. šиуп сўзи „бир оз“ деб таржима қилинган бўлиб, „бироз ундан, бир оз бундан“ деган маънони англатади. Литвадаликлар тилида аёл жинсини билдирувчи -иэнė қўшимчаси замонавий Беларусиянинг шимоли-ғарбий қисмида ҳам кенг тарқалган. Аксарият замонавий литваликлар бу таомни эркак жинсини англатувчи қўшимчаси билан аташади — šиупинйс (шюпинис).

Этимологияси

Шупеня ХВ асрда Литва, Белоруссия ва Украина ерлари Литва Буюк Герсоглигининг бир қисми бўлган пайтдан бошлаб пайдо бўлган деб тахмин қилинади. Бу таомни одатда диний маросимлар ва тўйлар учун тайёрлаш Самогитияликлар орасида кенг тарқалган эди. Кейинчалик таом Кичик Полшада тарқалди, у ерда бу таом спółка дзиадоwска — „кекса одамларнинг учрашуви“ деб номланади, аммо ХХ асргача[2][3] ишлатилмайди. Украинада шупеня анъанавий таом сифатида Ҳуцул ошхонасида қолди[4]. Ушбу арпа пюреси, дуккакли ўсимликлар (нўхат, ловия), гўшт маҳсулотлари ва чўчқа думидан тайёрланган пишириқ ёки шўрва (кўпинча қуюқ) бўлиб, у ўзига хос безак сифатида хизмат қилади ва совчи кутиш маросимида рол ўйнайди[2][2][3][3].

Тавсифи

Тахминларга кўра Литва-Беларус анъаналарида илгари таом қуюқроқ бўлган ва қиз куёвга ижобий жавоб берган тақдирда чўчқа думи вертикал равишда қўйилган ҳолда таклиф қилишган ва рад этилган тақдирда у идишнинг устига горизонтал равишда қўйилган [5]. Картошканинг тарқалиши билан бу сабзавот дон ўрнига ёки у билан бирга ишлатила бошланди. Шунингдек, қўзиқорин ёки гўштдан турли хил соуслар зиравор сифатида таомга қўшилади. Замонавий Литвада у Рождество таоми сифатида ишлатилади, қаҳва ёки пиво билан истеъмол қилинади. Одатда янги, тузланган сабзавотлар ва гўшт билан тановул қилинади[2][3].

Манбалар

  1. ↑ Šиупинйс // Тарйбų Лиэтувос энcиклопедижа. Вилниус: Вйриаусиожи энcиклопедижų редакcижа, 1988 — 209-бет. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Беларуская кухня для прафесійных кухараў: Шупеня“ (бе). будзма.бй. 2020-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-октябр.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Что такое шупеня? Рецепт приготовления шупени“. РЕЛАХ.БЙ. 2020-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-октябр.
  4. ↑ Грапенюк, Анна. „Гуцулы на кухне“ (ру). зикуа.тв. 2020-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-октябр.[сайт ишламайди]
  5. ↑ Братушева 2015.

Адабиётлар

  • Блюда из свинины: дома и на даче. М.: Эксмо, 2015. ИСБН 978-5-699-70055-4. 
  • Похлёбкин В. В. Шюпинис // Кулинарний словар. — М.: Издателство „Э“, 2015. — С. 419. — 456 с. — 4000 экз. — ИСБН 978-5-699-75127-3.
  • Похлёбкин В. В. Щупиня // Кулинарний словар. — М.: Издателство „Э“, 2015. — С. 425. — 456 с. — 4000 экз. — ИСБН 978-5-699-75127-3.
  • Шюпинис // Култура питания. Энсиклопедический справочник / Под ред. И. А. Чаховского. — 3-э изданиэ. — Мн.: „Белорусская энсиклопедия имени Петруся Бровки“, 1993. — С. 412. — 540 с. — ИСБН 5-85700-122-6.