Шуша (озарбайжонча: Şуşа) / Шуши (арманча: Շուշի) — Озарбайжондаги шаҳар, Шуша туманининг маъмурий маркази, Озарбайжоннинг маданий пойтахти[2]. Қорабоғ тизмаси этакларида, денгиз сатҳидан 1368 м баландликда, Степанакерт-Горис автомобил йўлида жойлашган. Степанакерт жанубида (Хонкенди).

Шуша

Шаҳар
39°45′30″Н 46°44′54″Э / 39.75833°Н 46.74833°Э / 39.75833; 46.74833
Мамлакат Озарбайжон
Иқтисодий раён Қорабоғ
Туман Шуша
Ҳукумат
 • Ҳоким Байрам Сафаров
Майдон 5.5 км2 (2.1 кв ми)
Маркази баландлиги 1,800 м
Расмий тил(лар)и озарбайжон тили
Аҳолиси
 (2015)
4,064[1]
Вақт минтақаси УТC+4:00
Автомобил коди АЗ-СУС
Shusha xaritada
Shusha
Шуша

Шуша 1752-йилда Қорабоғ хонлигини ҳимоя қилиш учун қал’а сифатида ташкил этилган ва дастлаб Панаҳобод деб номланган➤. 1822-йил ноябрда Қорабоғ хонлиги Шуша вилоятига айлантирилгач, у вилоят маркази ва мусулмон ўлкалари ҳарбий округи бошлиғи генерал-лейтенант княз В. Г. Мадатовнинг қароргоҳига айланди. 1840-йилдан Шуша Россия империяси Каспий вилоятининг округ шаҳри, 1846-йил 14-декабрдан янги ташкил этилган Шамахи, 1859-йилдан эса Боку вилояти таркибига кирган. 1867-йил декабрда Елизаветпол губернияси таркибига кирди➤.

Маданияти

Озарбайжон бастакори Üзейир Ҳаcıбəёв (юқоридан чапда) оиласи билан Шушада, 1915-йил

Шуша ҳам арман, ҳам озарбайжон маданияти ёдгорликлари мавжуд бўлса, унинг атрофидаги ҳудудларда ҳам кўплаб қадимги арман қишлоқлари жойлашган[3].

Шуша кўпинча Озарбайжон мусиқа ва шеъриятининг бешиги ва Озарбайжон маданиятининг етакчи марказларидан бири саналади[4][5], 2021-йил январ ойида Озарбайжоннинг маданий пойтахти деб эълон қилинган[2]. Шаҳар, айниқса, озарбайжонларнинг муғом деб номланган анъанавий вокал ва чолғу санъати жанри билан машҳур[6]. Озарбайжонлар учун Шуша „Кавказ консерваторияси“ ҳисобланади. Озарбайжоннинг энг машҳур шоираси Хуршидбону Нотавон, бастакор Узейир Ҳожибеёв, опера хонандаси Булбул ва Озарбайжоннинг ХХ асрнинг биринчи романчиларидан бири Юсиф Везир Чеменземинли шу ерда туғилган[4]. Кўзга кўринган озарбайжон шоири, Қорабоғ хонлигининг вазири Мулла Паноҳ Воқиф Шушада яшаб, вафот этган. 1982-йилдан бошлаб ҳар йили Шушада Воқиф шеърият кунлари ўтказиб келинмоқда. Анъана 2021-йилда тикланди[7].

Шуша арманларнинг ҳам тарихий диний ва маданий маркази ҳисобланади[8][9]. Шаҳардаги арман аҳолиси тарихан тўртта асосий черковга эга бўлиб, уларнинг ҳар бири арман аҳолисининг келиб чиқиш жойи шарафига номланган: Газанчецоц (Қозончи; расмий равишда Муқаддас Нажоткор собори), Агулецос Богоматери черкови (Агулис), Мегҳрецоц Богоматери черкови (Мегҳри) ва Карабахцоц (Қорабоғ вилояти; черков Канач Зҳам номи билан машҳур)[10]. Шушада, шунингдек, Кусанац Ванк („Бокира қизлар монастири“) ёки Анапат Кусанац („Бокира қизлар эрмитажи“) номли монастирлар мажмуаси жойлашган эди[10]. 1989-йилда Карабахцоц собори янги тикланган Арман апостол черкови Арцах епархиясининг қароргоҳига айлантирилди[11].

Арман бастакори Грикор Мирзаян Суни хор билан Шушида (1902)

Шуша арман мусиқаси тарихида муҳим ўрин тутади, арман бастакори Грикор Суни ва унинг хорининг она шаҳри ва қароргоҳи ҳисобланади[12]. Суни арман мусиқасининг миллий ўзига хослигини ўрнатишда муҳим рол ўйнаган ва замонавий арман мусиқасининг асосчиларидан бири ҳисобланади[13][14]. Бундан ташқари, 1891-йилда очилган Хондамирян ёки Шуши театри арман маданий санъатига, хусусан мусиқасига қўшган муҳим ҳиссаси билан минтақада машҳур бўлади[15]. Хондамириан театрида Суни ўзининг илк спектаклини намойиш этди. 1902-йилга келиб, Суни Шушада ўзининг Шарқ маданияти ансамблини ташкил қилди ва биринчи катта консертини ўтказди, бу эса рус ҳукумати ансамблни Шушадан чиқариб юбориши билан муаммога дуч келди ва улар бутун дунё бўйлаб арман маданий мусиқасини тарқатишди[16]. Шуша, шунингдек, атоқли арман хонандаси, раққосаси, Арманистон ССР халқ артисти Арев Багдасаряннинг ҳам она шаҳри эди[17].

Шуша, шунингдек, Жанубий Кавказдан келган силеҳ гиламлари, пол қопламалари билан машҳур. Кавказдан келганлар Шуша яқинида тўқилган бўлиши мумкин. Шунга ўхшаш Шарқий Онадўли типи одатда турли хил рангларни намоён қилади[18].

2020-йил ноябр ойида Турквизён қўшиқ танлови ташкилотчилари танловнинг 2021-йилги версиясини Шушада ўтказиш имкониятларини ўрганаётганликларини маълум қилишди[19] ва 2021-йил январ ойида Озарбайжон Республикаси Маданият вазирлиги Харибулбул мусиқа фестивали ва Воқиф шеърияти кунларига тайёргарлик ишларини бошлади[20].

Қардош шаҳарлари

Манбалар

  1. ↑ „Табле 1.6 НКР урбан анд рурал сеттлеменц гроупинг аccординг то де журе популатион нумбер“. стат-нкр.ам. Популатион Cенсус 2015. 2020-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Текст распоряжения на Официальном сайте президента Азербайджанской Республики“. 2021-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 7-май.
  3. ↑ Cроссроадс анд Cонфлиcт: Сеcуритй анд Фореигн Полиcй ин тҳе Cауcасус анд Cентрал Асиа, бй Гарй К. Берцч — 2000 — 316 пагес, п. 297
  4. ↑ 4,0 4,1 Де Wаал 2003, с. 189.
  5. ↑ Маттеw ЎБриэн. Узеир Ҳажибеёв анд Ҳис Роле ин тҳе Девелопмент оф Мусиcал Лифе ин Азербаижан. — Роутледге, 2004. — С. 211. — ИСБН 0-415-30219-6, 9780415302197
  6. ↑ Энcйcлопæдиа Британниcа, „Азербаижан“: Cултурал лифе (Wайбаcк Мачине сайтида 6 Фебруарй 2021 санасида архивланган), Онлине Аcадемиc Эдитион, 2007.
  7. ↑ „Дайс оф Вагиф Поэтрй агаин ин Шуша афтер 39 еарс“ (эн). АзерНеwс (2021-йил 31-август). 2022-йил 23-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 4-ноябр.
  8. ↑ Лоокинг тоwард Арарат: Армениа ин Модерн Ҳисторй, бй Роналд Григор Сунй — 1993 — 289 пагес, п. 195
  9. ↑ А Тйпограпҳиcал Газеттеэр, бй Ҳенрй Cоттон — 2008 — п. 206
  10. ↑ 10,0 10,1 Баркҳударян, Макар. Арцакҳ (ҳй). Баку: "Арор" Публишинг Ҳоусе, 1895 — 137–138-бет. Қаралди: 2021-йил 27-январ (2021-йил 21-январда асл нусхадан архивланган). 
  11. ↑ „Диоcесе оф Арцакҳ оф тҳе Армениан Апостолиc Чурч“. Гандзасар.cом. 2013-йил 28-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-май.
  12. ↑ Ṛубен Тʻерлемезян. Ҳайкакан зҳогҳоврдакан ергер[Армениан фолк сонгс]. Ереван: Петакан Ҳратаракчʻутʻюн, 1935. ОCЛC 62180596. Қаралди: 2021-йил 5-октябр (2021-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган). „Ҳис ҳометоwн оф Шуши ( а.к.а. Шуша) ис ин Карабакҳ (Гҳарабагҳ) тҳе эастернмост регион оф Ҳисториc Армениа.“ 
  13. ↑ Карине Ванн (Жуне 30, 2017). „Wҳй Тҳис Cомпосер Маде Мелодиэс Оут оф Моунтаинсидес“. Смитҳсониан (Сериал). Смитҳсониан Магазине. ИССН 0037-7333. 5 Оcтобер 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: Оcтобер 5, 2021.
  14. ↑ Бурcу Йıлдıз (2013). „Cонструcтион оф 'натионал идентитй ин Армениан мусиc ҳисториограпҳй [Эрмени мüзиğи тариҳ язıмıнда 'милли кимлик'кургусу]“. Жоурнал оф Ҳуман Сcиэнcес. 10-жилд, № 1. Сакаря Университй. 1524–1536-бет. ИССН 2458-9489. 5 Оcтобер 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 5 Оcтобер 2021. {{cите магазине}}: Море тҳан оне оф |арчиведате= ва |арчиве-дате= спеcифиэд (ёрдам); Море тҳан оне оф |арчивеурл= ва |арчиве-урл= спеcифиэд (ёрдам)
  15. ↑ Шаҳен Мкртчян. Треасурес оф Арцакҳ-Карабагҳ. Ереван: Тигран Мец Публишинг Ҳоусе, 2002 — 3–6-бет. ИСБН 9789993052678. Қаралди: 2021-йил 5-октябр (2021-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  16. ↑ Грикор Суни. Армениан Мусиc Ҳенрик Бакҳчинян: . Ереван: Мусеум оф Литературе анд Арт, 2005 — 126–128-бет. ИСБН 99930-60-59-3. Қаралди: 2021-йил 5-октябр (2021-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  17. ↑ Арев Багдасарян. Иллустратед Wеэклй оф Пакистан. Карачи: Пакистан Ҳералд Публиcатионс, с. 31–33.
  18. ↑ Энcйcлопæдиа Британниcа, „силеҳ руг (Wайбаcк Мачине сайтида 7 Септембер 2021 санасида архивланган)“, Онлине Аcадемиc Эдитион, 2007.
  19. ↑ Назимгизи, Шафига „Шуша май ҳост Турквисион Сонг Cонтест“. Репорт Информатион Агенcй (2020-йил 18-ноябр). 2021-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-январ.
  20. ↑ „Азербаижан лаунчес препаратион фор Кҳари Булбул фестивал, Дайс оф Вагиф'с Поэтрй ин Шуша (ПҲОТО)“. Интернатионал Неwс.аз (2021-йил 21-январ). 2021-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 27-январ.
  21. ↑ Ҳолдинг, АПА Информатион Агенcй, АПА „Гйöнгйöс cитй оф Ҳунгарй фратернизе wитҳ Азербаижан'с оccупиэд тоwн оф Шуша - ПҲОТОСЕССИОН“. апа.аз. 2013-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 3-апрел.
  22. ↑ Ҳолдинг, Интерфах Азербайджан „Шуша и Кайсери станут городами–побратимами“. интерфах.аз. 2021-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 13-апрел.
  23. ↑ „Токаев и Алиев подписали декларацию об «укреплении стратегических отношений» между Казахстаном и Азербайджаном“ (ру). Радио Азаттык (2022-йил 24-август). 2022-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-август.
  24. ↑ „Между Шушой и Эрзурумом подписан протокол о побратимстве - ФОТО“ (ру). Баку.wс (2022-йил 21-сентябр). 2023-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-октябр.
  25. ↑ „Шуша и Велико-Тырново стали побратимами (Фото)“ (ру). Газета Каспий (2022-йил 30-сентябр). 2022-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-октябр.
  26. ↑ „Ўзбекистон–Озарбайжон: бирйўла 8 шаҳар ўзаро биродар бўлди“. Тошкент: Хабар.уз. Хабар газетаси (2023-йил 1-март). Қаралди: 24-май 2024-йил.

Адабиётлар

Ҳаволалар