Сибир чипмункаси (Эутамиас сибириcус), шунингдек, оддий чипмунк деб ҳам аталадиган шимолий Осиёда, марказий Россияда, Хитой, Корея ва Япониянинг шимолидаги Хоккайдода кенг тарқалган тур[1]. У Жанубий Кореядан олиб келинган ва 1960-йилларда Европада уй ҳайвонлари сафига киритилган.

Ёнғоқ еяётган чипмунк Оике тоғида суратга олинган, Хигашиоми, Шига префектураси, Япония.

Тавсифи

Бошининг яқиндан кўриниши

Сибир чипмункасининг орқа томонида тўртта оқ чизиқ ва бешта қуюқ чизиқ бор. Узунлиги 17-25 см. Каттароқларининг вазни йил вақтига ва озиқ-овқат мавжудлигига боғлиқ[2].Турли географик минтақаларда рангининг озгина ўзгаришини кузатиш мумкин[3]. Сибир чипмункаси одатда 50-100 граммгача оғирликда бўлади[4]. Сибир чипмункасининг кичик ўлчамдагилари табиатда икки йилдан беш йилгача яшаши мумкин.Бироқ, асирликда у ўн йилгача яшайди.

Тарқатиши

Лйме касаллигининг тахминий тарқалиши жадвали

Бу тур Россия, Шимолий Европа, Сибир, Сахалин, Кунашир, шарқий Қозоғистон, Шимолий Мўғулистон, шимолий ва марказий Хитой, Корея ва Японияда кенг тарқалган[1].

1960-йилларда Жанубий Корея бу ҳайвонларни Европага уй ҳайвонлари сифатида экспорт қила бошлади[5][6].

Инвазивлик

Европада Сибир чипмункаси 2016-йилдан бери Иттифоқнинг инвазив бегона турлари рўйхатига киритилган (Иттифоқ рўйхати)[7]. Бу шуни англатадики, ушбу турни бутун Европа Иттифоқида импорт қилиш, кўпайтириш, ташиш, тижоратлаштириш ёки атроф-муҳитга атайлаб қўйиб юбориш мумкин эмас[8].

Яшаш жойи

Сибир чипмункаси турли хил яшаш жойлари ва шароитларида омон қолиши мумкин[9]. Улар одатда игнабаргли ўрмонларда, ўрмонлар ва тоғлар ичидаги тошлоқ жойларда, буталар билан тўлдирилган жойларда, сув йўллари, йўллар бўйлаб ёки қишлоқ хўжалиги ерларининг бошқа кичик қисмларида жойлашган[10].

Сибир чипмункаси бўшаган колонияларда яшайди, бу ерда ҳар бир тур ўз ҳудудига эгалик қилади. Ҳудуди 700м 2 дан 4000 м 2 гача бўлади[11]. Сибир чипмункаси ўз ҳудудини ёноқлари ичидаги сийдик ва оғиз безлари билан белгилайди. Бу усул ушбу турнинг бир-бири билан мулоқот қилиш усулини ҳам кўрсатади[12].

Хулқ-атвор

Сибир чипмункаси нон ейди

Сибир чипмунклари одатда ёлғиз ҳаёт кечиришади, лекин қишда улар кўпинча бошқа чипмунк билан бўлишадиган чуқурча яратадилар[13][14]. Унинг чуқурлиги 1.5 метр бўлиши мумкин.Уя хонаси, бир нечта сақлаш камералари ва чиқиндилар учун камералардан иборат. Қиш мавсумида ер остида омон қолиш учун чипмунклар 3-4 кг озиқ-овқат жамлайди[15].

Чипмунк мўйнали терилари

Кўпайиши

Кўпайиш даври одатда апрел ойининг ўрталарида қиш уйқусидан кейин содир бўлади[16]. Улар йилига бир ёки икки марта насл қолдиришади.Насл сони учдан саккизтагача бўлиши мумкин[17]. Ёшлар кўр ва яланғоч туғилади ва уларнинг вазни 3-5 грамм бўлади[18]. 28-35 кунлик ҳомиладорлик давридан сўнг насл туғилгандан кейин тахминан 20-25 кун ичида кўзларини очади[19]. Урғочилар ёшларга ғамхўрлик қилиш учун мас’улдирлар ва улар тахминан олти ҳафта давомида уларга қандай озуқа топишни ўргатади. Насл еттинчи ҳафтада сутдан ажратилади.Саккизинчи ҳафтада мустақил босқичга етади.

Парҳез

Сибир чипмунклари озиқ-овқатни сақлайдиган ёки кешлайдиган ҳайвонлардир[20][21]. Одатда, улар турли хил баргли ва игнабаргли дарахтларнинг уруғлари билан бирга қарағай уруғини истеъмол қиладилар. Уруғлардан ташқари, улар ўт илдизлари, ҳашаротлар, моллюскалар, қушлар, судралувчилар, донлар, мевалар ва қўзиқоринларни ҳам ейишади.

Экология

Сибир чипмунклари бошқа ҳайвонлар, масалан, кундузги йиртқичлар ва кичик мушуклар учун муҳим озиқ-овқат манбалари ҳисобланади[22]. Бошқа маълум бўлган йиртқичлар орасида қирғийлар, бойқушлар ва тулкилар мавжуд[23].Улар бу ҳайвонларнинг ўлжаси бўлишдан қочиш, ўз уйларида яшириниб, атроф-муҳит билан аралашиш учун камуфляжланган мўйналаридан фойдаланадилар. Улар уруғлар ва қўзиқорин спораларини тарқатадилар. Улар ўрмон дарахтлари зараркунандаларига қарши курашишда ёрдам бериши мумкин. Россияда улар ўрмон ёнғоқларининг тахминан 50 фоизини ейдилар. Белгияда бу чипмунклар паст уяли қушларни овлайди.

Одамларга муносабат

Баъзи одамлар Сибир чипмункларини уй ҳайвонлари сифатида сақлайдилар ёки уларни мўйналари ёки бошқа тана аъзолари учун сотадилар. Сибир чипмунклари экинларни ейиши ва боғларга зарар етказиши мумкин[24]. Россияда улар ғалла майдонлари ва боғларга жиддий иқтисодий зарар етказади[25].

Турлар Шомил орқали юқадиган Боррелиа бургдорфери бактерияларидан келиб чиққан Лйме касаллигини олиб юриши мумкин[26].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Цйцулина, К.; Формозов, Н.; Шар, С.; Лкҳагвасурен, Д. & Шефтел, Б. (2017) [эррата версион оф 2016 ассессмент]. „Эутамиас сибириcус“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2016: э.Т21360А115161465. Ретриэвед 19 Април 2021.
  2. ↑ „Тамиас сибериcус“. Энcйcлопедиа оф Лифе. Қаралди: 27-феврал 2014-йил.
  3. ↑ „Тамиас сибириcус (Сибериан чипмунк)“. Инвасиве Спеcиэс Cомпендиум. Cоммонwеалтҳ Агриcултурал Буреаух. Қаралди: 20-феврал 2014-йил.
  4. ↑ Ҳаберланд. „Тамиас сибириcус“. Анимал Диверситй Wеб. Қаралди: 9-апрел 2014-йил.
  5. ↑ „Тамиас сибериcус“. Энcйcлопедиа оф Лифе. Қаралди: 27-феврал 2014-йил.
  6. ↑ „Тамиас сибириcус (Сибериан чипмунк)“. Инвасиве Спеcиэс Cомпендиум. Cоммонwеалтҳ Агриcултурал Буреаух. Қаралди: 20-феврал 2014-йил.
  7. ↑ „Лист оф Инвасиве Алиэн Спеcиэс оф Унион cонcерн - Энвиронмент - Эуропеан Cоммиссион“. эc.эуропа.эу. Қаралди: 27-июл 2021-йил.
  8. ↑ „РЕГУЛАТИОН (ЭУ) Но 1143/2014 оф тҳе Эуропеан парлиамент анд оф тҳе cоунcил оф 22 Оcтобер 2014 он тҳе превентион анд манагемент оф тҳе интродуcтион анд спреад оф инвасиве алиэн спеcиэс“.
  9. ↑ „Тамиас сибериcус“. Энcйcлопедиа оф Лифе. Қаралди: 27-феврал 2014-йил.
  10. ↑ „Тамиас сибириcус (Сибериан чипмунк)“. Инвасиве Спеcиэс Cомпендиум. Cоммонwеалтҳ Агриcултурал Буреаух. Қаралди: 20-феврал 2014-йил.
  11. ↑ „Тамиас сибериcус“. Энcйcлопедиа оф Лифе. Қаралди: 27-феврал 2014-йил.
  12. ↑ МаcДоналд, Давид. Маммалс оф Бритаин & Эуропе. Лондон: ҲарперCоллинс, 1993 — 230-бет. ИСБН 0-00-219779-0. 
  13. ↑ „Тамиас сибериcус“. Энcйcлопедиа оф Лифе. Қаралди: 27-феврал 2014-йил.
  14. ↑ МаcДоналд, Давид. Маммалс оф Бритаин & Эуропе. Лондон: ҲарперCоллинс, 1993 — 230-бет. ИСБН 0-00-219779-0. 
  15. ↑ Саддингтон, Г (3-апрел 2009-йил). „Нотес он тҳе Бреэдинг оф тҳе Сибериан Чипмунк ин Cаптивитй“. Интернатионал Зоо Еарбоок. 6-жилд, № 1. 165–166-бет. дои:10.1111/ж.1748-1090.1966.тб01736.х. Қаралди: 4 Марч 2014.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()[сайт ишламайди]
  16. ↑ Ҳаберланд. „Тамиас сибириcус“. Анимал Диверситй Wеб. Қаралди: 9-апрел 2014-йил.
  17. ↑ Саддингтон, Г (3-апрел 2009-йил). „Нотес он тҳе Бреэдинг оф тҳе Сибериан Чипмунк ин Cаптивитй“. Интернатионал Зоо Еарбоок. 6-жилд, № 1. 165–166-бет. дои:10.1111/ж.1748-1090.1966.тб01736.х. Қаралди: 4 Марч 2014.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()[сайт ишламайди]
  18. ↑ „Тамиас сибириcус (Сибериан чипмунк)“. Инвасиве Спеcиэс Cомпендиум. Cоммонwеалтҳ Агриcултурал Буреаух. Қаралди: 20-феврал 2014-йил.
  19. ↑ „Тамиас сибериcус“. Энcйcлопедиа оф Лифе. Қаралди: 27-феврал 2014-йил.
  20. ↑ „Тамиас сибериcус“. Энcйcлопедиа оф Лифе. Қаралди: 27-феврал 2014-йил.
  21. ↑ Ҳаберланд. „Тамиас сибириcус“. Анимал Диверситй Wеб. Қаралди: 9-апрел 2014-йил.
  22. ↑ Ҳаберланд. „Тамиас сибириcус“. Анимал Диверситй Wеб. Қаралди: 9-апрел 2014-йил.
  23. ↑ „Сибериан чипмунк, Тамиас сибириcус“. Греат Бритаин Нон-Нативе Спеcиэс Сеcретариат. 8-март 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2022-йил.
  24. ↑ Ҳаберланд. „Тамиас сибириcус“. Анимал Диверситй Wеб. Қаралди: 9-апрел 2014-йил.
  25. ↑ „Сибериан чипмунк, Тамиас сибириcус“. Греат Бритаин Нон-Нативе Спеcиэс Сеcретариат. 8-март 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2022-йил.
  26. ↑ Марсот, Мауд; Чапуис, Жеан- Лоуис (31-январ 2013-йил). „Интродуcед Сибериан Чипмункс (Тамиас сибириcус барбери) Cонтрибуте Море то Лйме Боррелиосис Риск тҳан Нативе Ресервоир Роденц“. ПЛОС ОНЕ. 8-жилд, № 1. э55377-бет. Бибcоде:2013ПЛоСО...855377М. дои:10.1371/жоурнал.поне.0055377. ПМC 3561227. ПМИД 23383170. {{cите магазине}}: Техт "дисплай-аутҳорс" игноред (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()