Ziyosfera

Sijiutlar

Сижиутлар (мўғулча: Сэжиүд, Шижүүд, Шижиүд, Шижигуд, Шижинүүд, Шэжинүүд) — мўғулларнинг нирун шохобчасига кирувчи қабилалардан бири. Ҳозирги вақтда этник гуруҳ халха мўғуллари, туметлар, мўғулжинлар, баркутлар ва хотогоитлардан иборат.

Тарихи

"Мўғуллар махфий тарихи"га кўра, Начин-Баатурнинг қонуний хотинидан туғилган ўғли Шижигудай Сижиутлар уруғига асос солган (Монголин нууц товчоо: § 46)[1]. „Солномалар тўплами“да эса, Сижиут (шизҳиуд) қабиласи Хайду Хоннинг кенжа ўғли Чаожин Ортегейнинг ўғлидан келиб чиққаниқайд этилган[2]. Яъни қабила Чингизхоннинг асл аждодларидан тарқаган. Маълумки, Начин Баатур ва Хайду Хон бир даврда яшаган. Улар тахминан ХИ асрнинг 20-йиллари ўрталарида туғилган. Шунга мос равишда, шизҳиуд (сидзҳиут) уруғи ХИ асрнинг ўрталарида пайдо бўлган. „Солномалар тўплами“да ёзилишича, Сижиут қабиласидан кўплаб машҳур кишилар чиққан[2]. Чингизхон тириклик чоғидаёқ тўнғич ўғли Жўжига шижиут қабиласидан бўлган жанговар қўшинларни берган. Ботухон[3] даврида ҳам айни уруғ вакиллари қўшинларга қўмондонлик қилган.

Шижигуд ва сижиут бир уруг номининг икки хил кўринишидир. Фақат манбаларда турлича кўрсатилган. Сўзнинг асоси, эҳтимол, шижин сўзи бўлиб, ундан кўплик аффиксини қўшиш орқали шижиуд ~ шижиудей (шижигудаи) сўзи келиб чиққан. Шижидай Шижин уруғидан бўлган инсонни англатади. Шижиуд номи унга -уд (-ууд) аффиксини қўшиш орқали ҳосил бўлган. „Солномалар тўплами“да шундай битилган.

ХИИИ асрда Шижинууд уруғининг айрим вакиллари Олтин Ўрдага кўчиб кетган. Аксар кўпчилиги ўз ватанида қолган. Бироқ, мўғул тупроғида қолган шижинлар сезиларли даражада парчаланиб кетган[3].

Ҳозирги давр

Ички Мўғулистонда яшаб келувчи шарқий Туметлар орасида Шижид номли уруғ мавжуд. Мўғулжинлар орасида эса Шизҳингуд[3][4] уруғи бор.

Мўғулистонда шижидлар Шарқий аймоқ (вилоят)нинг Халхгол сомони (тумани)да, шеэжин (шежин) эса Хентей вилоятининг Омноделгер сомонида рўйхатга олинган[5]. Шизҳид, шизҳингуд ва шеэжин — айни шижин уруғи номининг турли хил кўринишларидир. Бундан ташқари, Шарқий Гоби вилоятининг Цагаанделгер, Гов-Угтаал, Баянжаргалан ва Ондуршил сомонларида; Сухбаатор вилояти, Эрденецагаан сомонида, Булган вилоятининг Ўрхон ва Сайхон сомонларида, Марказий вилоятнинг Баянжаргалан, Монгöнморт, Эрдене, Баянделгер, Баян, Сергелен ва Олтанбулог сомонларида; Норовлин ва Баян-Овоо Кҳентей вилоятида цейжин, ғарбий ва шарқий цейжинлар, цейжҳид, цейзҳиуд (цейзҳинуд) ва цейзҳи[5] уруғлари истиқомат қилиб келади. Бу номлар ҳам шижин, шизҳин, шижин каби номларнинг талаффузидаги о'згаришларидир. Бундай ўзгаришлар Шарқий Мўғулистоннинг баргутлар ва бурятлар яшайдиган ҳудудларда ҳам учрашига эътибор қаратиш керак. Шижин маълум даражада баргутлар ва бурятлар билан аралашиб кетган[3]. Баргутлар орасида сеэзенгууд (сеэзҳингуд) уруғи қайд этилган.

Шижинларнинг баъзилари ХВИИ асрдан олдин ҳам ғарбий ҳудудларга кўчиб ўтган ва Хотогойтлар таркибига кирган. Кейинчалик олтита Хотогойт шохобчасидан бирига айланган. Чингунжаванинг манжурларга қарши қўзғолонини бостириш пайтида, Чинлар бу шохобчаларни парчалаб ташлаган. Сҳижинудлар уруғининг катта қисми Дзасагтуханов вилоятининг Дурегч дзасака хошунига кўчирилган. 1930-йилларда МХРда маъмурий ислоҳот ўтказилгач, аввалги Эрдене Дурегч-ван хошуни ҳудудида[6] цеэзҳинууд баги ташкил этилди. Унинг аҳолиси қадимги шизҳинууд уруғининг авлодларидир[3].

Манбалар

  1. ↑ Монголин нууц товчоо. Галиглаж хевлүүлсен Т. Дашседен. Улаанбаатар, 1985. 216 х
  2. ↑ 2,0 2,1 Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 1. Кн. 1. М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1952. 221 с.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Очир А.. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов. Элиста: КИГИ РАН, 2016. ИСБН 978-5-903833-93-1. 
  4. ↑ Бüгüнüдеи Гонcуγ. Монгγул обуγ // Öбöр Монгγол-ун Соёл-ун Кеблел-üн Қория, 1993. 203 х.
  5. ↑ 5,0 5,1 Тайжиуд Аюудайн Очир, Бесүд Жамбалдоржийн Сержеэ. Монголчуудин овгийн лавлах. Улаанбаатар, 1998. 67 х.
  6. ↑ Чулуун С. Хотгойдин зургаан отгийнхни угсаахамаадлин асуудалд // Түүхийн судлал. Т. ХХХИИ. Фасc. 14. Улаанбаатар, 2000. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sijiutlar" dan olindi