Siklopropan
Сиклопропан (триметилен) — уч аъзоли ҳалқани ўз ичига олган C3Ҳ6 молекуляр формулали кимёвий бирикма. Алициклик (карбоциклик) қаторнинг энг оддий тўйинган углеводородсиклоалканларга тегишли бўлиб, уларни гомологик қаторининг биринчи аъзосидир[1].
Физик хусусиятлари
Нефт эфирини эслатувчи ўзига хос ҳидли рангсиз ёнувчи газ[2]. 4 — 20 °C ҳароратда ва 5 атм босимда у суюқ ҳолатга айланади, эриш нуқтаси −127 °C, сиклопропаннинг а тмосфера қайнаш нуқтаси −33 °C. Сувда оз эрийди, 20°Cда бир ҳажм газ, 2.85 ҳажм сувда эрийди. Спирт, эфир, нефт эфири, хлороформ ва ёғларда осон эрийди. Тез ёнувчан, ҳаво, кислород ёки азот оксиди билан аралашмалари портловчи ҳисобланади. Ҳавода ёнувчанлик чегараси 2.4 — 10.3 % ҳажм бўйича.
Қабул қилиниши
Сиклопропанни ишлаб чиқаришнинг асосий лаборатория усули бу Вйрус реаксияси. 1,3-диҳалогенпропан натрий металл ёки бошқа мос реагент (рух, темир, кумуш ва бошқалар) билан ўзаро таъсирлашиб сикл шаклини олади.
Тиббий фойдаланиш
Сиклопропан кучли умумий анестетик таъсирга эга. Жуда тез ёнувчан, у кислород, азот оксиди ва ҳаво билан аралашмалари олов, электр учқунлари ва бошқа манбалар билан таъсирлашганда портлаши мумкин. Сиклопропандан фойдаланганда портлаш эҳтимоли учун барча чоралар кўрилиши, шу жумладан электр ва рентген ускуналарини ишлатиш билан боғлиқ эҳтиёт чоралари ва статик электр ҳосил бўлишини олдини олиш керак. Ушбу хусусиятлар билан боғлиқ ҳолда, умумий беҳушликнинг янги усуллари ва воситаларининг ҳосил қилиши билан бирга, сиклопропан ҳозирда камдан-кам қўлланиладиган анестезик воситадир. Сиклопропан инсонга жуда тез таъсир қилади. 4 %ли консентрацияси аналжезияга олиб келади, 6 % мия фаолиятини тўхтатади, 8 — 10 % анестезияга олиб келади (ИИИ босқич), 20 — 30 % консентрацияси —чуқур беҳуш қилади.
Сиклопропан жигар ва буйраклар фаолиятига таъсир кўрсатмайди, ҳазм қилиш органини бироз пасайтиради. Баъзида сиклопропан билан беҳушлик пайтида адренореактив тизимларнинг қўзғалиши билан боғлиқ қисқа муддатли гипергликемия пайдо бўлади. Бунинг таъсири эфердан фойдаланишга қараганда камроқ бўлади.
Сиклопропан тананинг холинергик тизимларига ҳаяжонли таъсир кўрсатади ва пулснинг бироз секинлашиши ва аритмия касаллигига олиб келиши мумкин. Сиклопропан таъсирида миёкарднинг адреналинга сезувчанлиги сезиларли даражада ошади, сиклопропан билан беҳушлик остида эпинефрин, қоринча фибрилациясига олиб келиши мумкин.
Анестезия пайтида қон босими кўтарилади, бу эса инсон организмидан қон кетишига олиб келиши мумкин.
Сиклопропан таъсирида беҳуш организмга адреналин ва норепинефринни қўллаш мумкин эмас.
Сиклопропан асаб тизимининг ёмонлашишига олиб келадиган препарат бўлиб, бу мия ярим кортексига таъсир кўрсатиши, шунингдек миядаги метаболик жараёнларнинг бузилиши, шу жумладан катехоламинлар алмашинувига олиб келиши мумкин[3].
Сиклопропаннинг 15 — 20 %ли консентрациясини кислород билан аралашмасидан нафас олганда, бир соатдан сўнг жигарда гликоген ва умумий оқсиллар миқдори камайиб, жигар ҳужайраларининг СҲ-гуруҳларини фаоллиги ошади, Рибонуклеин миқдори ва кислота ҳажми ортади. Сиклопропаннинг сурункали таъсири билан суяк илиги ишлаб чиқаришда, асосан гранулоцитлар ҳосил бўлади[4].
Сиклопропан таъсирида беҳуш организмга адреналин ва норепинефринни қўллаш мумкин эмас.
Сиклопропан баъзан „Шане Ашман аралашмаси“нинг бир қисми сифатида ишлатилади. Тиопентал-натрий билан интравеноз беҳушликдан сўнг, газлар аралашмаси (ярим ёпиқ усул бўйича) қуйидаги нисбатда киритилади. 1 қисм — азот оксиди, 2 қисм — кислород, 0.4 қисм — сиклопропан.
Сиклопропан асаб тизимининг ёмонлашишига олиб келадиган препарат бўлиб, бу мия ярим кортексига таъсир кўрсатиши, шунингдек миядаги метаболик жараёнларнинг бузилиши, жумладан катехоламинлар алмашинувига олиб келади[5].
Қўллаш мумкин бўлмаган ҳолатлар
Сиклопропанни 15 — 20 % консентрацияда нафас олганда ва кислород билан аралаштирилганда, бир соатдан кейин жигарда гликоген ва умумий оқсиллар миқдори камаяди, жигар ҳужайраларининг СҲ — гуруҳларининг фаоллиги ошади ва рибонуклеин миқдори ва кислота ортади. Сиклопропаннинг сурункали таъсири билан суяк илиги ишлаб чиқариш, асосан гранулоцитлар ҳосил қилинади[6].
Чиқариш шакли
Чиқариш шакли: 5 атм босим остида 1 ва 2 литр суюқлик, сиклопропан сиғимли чоксиз пўлат силиндрларда, силиндрлар тўқ сариқ рангга бўялган ва „Диққат. Сиклопропан. Ёнувчан“ сўзлари мавжуд.
Сақлаш усули
Сақлаш: салқин жойда, олов манбаларидан узоқда.
Манбалар
- ↑ Химическая Энциклопедия 1999.
- ↑ Ҳаwлей'с Cонденсед Чемиcал Диcтиоанрй 2007.
- ↑ Плехоткина С. И., ГоловчинскийВ. Б. Бюлл экспер. биол. и мед., 1971, т. 72, № 8, с. 68-62.
- ↑ Жданов Г. П. и д р. Фармакол. и токсикол., 1969, т. 32. № 1. с- 88—92.
- ↑ Плехоткина С. И., ГоловчинскийВ. Б. Бюлл экспер. биол. и мед., 1971, т. 72, № 8, с. 68-62.
- ↑ Жданов Г. П. и д р. Фармакол. и токсикол., 1969, т. 32. № 1. с- 88—92.