Sindikalizm

Синдикализм (ингилизча. сйндиcате — уюшма, бирлашма) — ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида ишчилар ҳаракатидаги марксизмленинизм мафкурасига мухолиф йўналиш. С. ижтимоий инқилобни амалга оширишда даъво килинган синфий курашдан, ишчилар синфи диктатурасидан кўра касаба уюшмаларининг "бевосита ҳаракати" — ялпи иш ташлашларни афзал деб ҳисоблади. Бу оқим шу йўл билан ишлаб чикариш воситаларини умумлаштириб уларни и.ч. ширкатлари (синдикатлар) га мулк қилиб беришни ўз олдига мақсад қилиб қўяди. С. ўз даврида марксизмленинизм тарафдорлари томонидан анархосиндикализм, прудонизм, ревизионизм сингари номлар билан қораланган. Ҳозирги қатор мамлакатлардаги сўл партия ва ҳаракатларнинг ғоялари ва мафкураларида С. таъсири сезилади.

Синдикализм тарихи

Синдикализм, ишчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва иқтисодий адолатни та'минлаш мақсадида ташкил этилган касаба уюшмалари асосида шаклланган бир ижтимоий ҳаракатдир. Синдикализмнинг асосий г'ояси шундаки, ишчилар о'з манфаатларини ҳимоя қилиш учун мустақил ташкилотлар (касаба уюшмалари) тузиб, уларнинг иқтисодий ва сиёсий қудратини кучайтирадилар.

Синдикализмнинг тарихи индустриал инқилобдан бошланади. ХИХ асрнинг бошларида Европада саноат инқилоби юзага келганидан со'нг, ишчилар ко'плаб ижтимоий ва иқтисодий муаммолар билан дуч келишди: паст иш ҳақи, ёмон шароитда ишлаш, узоқ соатлаб меҳнат қилиш ва бошқа ко'плаб нохуш ҳолатлар. Бу шароитлар, касаба уюшмаларининг шаклланишига олиб келди. Синдикализм бу ишчиларни бирлаштириб, уларнинг иқтисодий ва сиёсий позицияларини кучайтиришни мақсад қилган.

Синдикализмнинг асосий тушунчалари:

1. Касаба Уюшмалари - Ишчиларни о'з манфаатларини ҳимоя қилиш учун ташкил этадиган гуруҳлар. Синдикализмнинг асосий тузилмаси ва кучи касаба уюшмаларида намоён бо'лади.

2. Мақсадлар - Ишчиларнинг меҳнат шароитларини яхшилаш, иш ҳақларини ошириш, ижтимоий ҳимоя ва адолатли иш шароитларини та'минлаш.

3. Митинглар ва Фойдалари - Синдикалистлар, ишчиларни норозилик намойишлари, стрейклар ва бошқа шаклларда ҳаракат қилишга чақирадилар.

Синдикализм ва унинг тарихи

Синдикализмнинг дастлабки ривожи асосан Европада юзага келди. Бунинг сабаби, саноат инқилоби орқали меҳнатнинг массавий ва тизимли бо'либ бориши эди. Ишчиларнинг о'з ҳуқуқларини ҳимоя қилишга бо'лган эҳтиёжи юқори бо'лди.  

1. Англия: Синдикализмнинг туг'илишига энг катта та'сир ко'рсатган давлатлардан бири Буюк Британия бо'лди. 1824-йилда касаба уюшмалари қонунийлаштирилди, ва бу ишчиларни ташкил этишга ко'проқ имконият яратди.

2. Франсия: Франсия да синдикализм ҳам 19-асрнинг охирларида ривожланди. Франсуз синдикализми, айниқса, “революцион синдикализм” г'ояларига асосланган эди. Бу г'оя ишлаётган синфни жамиятни ислоҳ қилишнинг бир воситаси сифатида ко'рган.

3. Италия ва Испания: Испанияда ва Италияда синдикализм о'зининг о'зига хос шаклларини топди, улар ко'пинча сиёсий ва ижтимоий ислоҳотларга интилишган. Испаниянинг CНТ (Cонфедераcиóн Наcионал дел Трабажо) касаба уюшмаси, анарко-синдикализм г'ояларига асосланган.

4. АҚШ: 19-аср охирларида ва 20-аср бошларида АҚШда ҳам синдикализм кучайиб борди. АҚШда асосий касаба уюшмаларидан бири АФЛ (Америcан Федератион оф Лабор) бо'либ, бу ташкилот меҳнат ҳуқуқларини яхшилаш ва иқтисодий адолатни та'минлашга интилган.

5. Россия: Россияда ҳам синдикализм о'зининг о'рнини топган, аммо у асосан болшевиклар томонидан ижтимоий ислоҳотлар билан бирга амалга оширилган. Совет Иттифоқида, касаба уюшмалари давлат томонидан бошқарилган ва ишчиларнинг ҳуқуқлари ко'проқ сиёсий назоратга олинди.

Синдикализмнинг турли шакллари:

1. Революцион синдикализм : Бу шакл касаба уюшмаларининг то'лиқ ижтимоий ислоҳотларга олиб келишини ко'зда тутади. Анарко-синдикализм ва марксистик синдикализм бунинг мисолларидир.

2. Эркин синдикализм : Касаба уюшмалари, давлатдан мустақил бо'лиши кераклигини ва фақат ишчиларни ҳимоя қилишга ё'налтирилган бо'лиши кераклигини да'во қилади.

3. Сиёсий синдикализм : Касаба уюшмалари нафақат иқтисодий, балки сиёсий ислоҳотларни ҳам амалга оширишни мақсад қилади.

Ҳозирги даврда синдикализм

Бугунги кунда синдикализм ко'плаб давлатларда фаол, аммо унинг роли ва та'сири географик ва сиёсий контекстга қараб о'згариб туради. Ба'зи мамлакатларда синдикализм кучли ва фаол бо'лса, бошқаларида бу ҳаракатлар сиёсий ва ижтимоий босимлар туфайли заифлашган.