Синган қилич
Синган қилич (қирғизча: Сынган кылыч) — қирғиз ёзувчиси Тўлаган Қосимбекнинг тарихий романи.
| Асл номи | қирғизча: Сынган кылыч |
|---|---|
| Мамлакат | Қирғизистон |
| Тил | қирғиз |
| Нашр этилган санаси | 1966-йил |
| Кейингиси | Келкел |
Тавсифи
Роман „Синган қилич“, „Келкел“, „Басқин“ („Ҳужум“) ва „Қирғин“ тетралогияси таркибига киритилган[1].
Роман воқеалари 1801-йилдан (Олимхон (Қўқон хонли) ҳукмронлик даври) 1876-йилгача (Пўлатхон қатл қилингунга қадар) Қўқон хонлигида содир бўлади[2]. Романда Қўқон хонлигидаги ички сиёсий кураш ва Россия империяси билан қарама-қаршилик ҳақида ҳикоя қилинади, бунинг натижасида Қўқон хонлиги Россия империясининг таркибига киради[3]. Параллел равишда ўша нотинч замондаги қирғиз уруғларидан бирининг ҳаёти ҳам кўрсатилади.
Тарихи
Роман матни муаллиф томонидан бир неча бор ўзгартирилган[3]. 1961-йилда романнинг журнал варианти нашр этилди[4]. Унда Қўқон қўзғолонининг раҳбари Пўлатхон ижобий қаҳрамон сифатида, уни бостиришга қаратилган рус генерали Михаил Скобелев эса салбий қаҳрамон сифатида тасвирланган.
Бу кескин баҳс-мунозараларга сабаб бўлган, роман пролетар биродарлиги ва халқлар дўстлиги консепсиясига зид деб танқид қилинади ва Қирғизистон КП Марказий Қўмитасининг биринчи котиби Турдакун Усубалиев таклифи билан Тўлаган Қосимбек уни рус тарихий романининг вазифаларига мувофиқ равишда қайта ишлайди[3].
Роман алоҳида китоб сифатида 1966-йилда нашр этилган[4]. 1971-йилда Л. Лебедева таржимасида романнинг русча нашри, 1980-йилда русча нашридан инглиз тилига таржимаси чоп этилди[3]. 1998-йилда янги, қайта ишланган нашри қирғиз тилида чоп этилди[5]. Умуман олганда, роман қирғиз тилида беш марта нашр этилган. Тўлаган Қосимбек романнинг қирғиз тилидаги матнини мафкуравий эҳтиёжлар туфайли зарур бўлган ўзгаришларни тузатиш билан қайта ишлаган, аммо рус ва инглиз тилларида фақат совет версиясидан таржималар мавжуд[3].
Шарҳлар
Қирғиз адабиёцҳуноси, профессор Гулнора Мурзахмедова шундай ёзади:
Қирғиз адабиётида тарихий наср юқори профессионал даражада Тўлеген Қосимбековнинг „Синган қилич“ романи пайдо бўлиши билан ривожлана бошлади[1].
Қирғиз адабиёцҳуноси Абдиқодир Содиқов шундай ёзади:
„Синган қилич“ — қирғиз адабиётида тарихий романларнинг янги даври. Т. Қосимбеков — буюк педагог. Тарихни қуруқ ҳолда ҳам ўқиш мумкин. У эса буни бадиий тасвирларга айлантиради[6]
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Ўлмасова З. Исторический роман как отражениэ реалности жизни (Тарихий роман ҳаёт ҳақиқатининг инъикоси сифатида) // Бишкек гуманитар университети хабарномаси. — 2015. — Но 2 (32). — С. 127-130.
- ↑ "Қирғиз адабиёти" энсиклопедияси. Давлат тили ва энсиклопедия маркази, 2004 — 254-бет. Қаралди: 2024-йил 9-феврал (2024-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Абдираманова А. Ш. Тўлғон Тасимбековнинг „Синган қилич“ романида тарихий ҳақиқат масалалари // Қирғизистон фани, янги технологиялари ва инновациялари. — 2018. — Йўқ. 5. — С. 197-200.
- ↑ 4,0 4,1 Абдираманова А. Ш. „Қирғиз адабиётида тарихий романнинг ривожланиш муаммолари“. — 2016.
- ↑ „«Сынган кылыч» тарыхый романы“ (кй). Спутник Кыргызстан. 2022-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 9-феврал.
- ↑ Невзат Т. Т. Қосимбековнинг „Синган қилич“ романида тарихийлик тамойилининг ўрни. — 2021.