Singarmonizm sahifasining manbasini koʻrish

'''Unlilar Uygʻunligi yoki Singarmonizm'''([[yunon tili|yun.]] syn — birga, harmonia — ohangdoshlik, uygʻunlik) — asosan, [[turkiy tillar]]da, qisman [[moʻgʻul tillari|moʻgʻul]], [[tungus-manjur tillari|tungusmanjur]], [[fin-ugor tillari|fin-ugor]], [[paleoosiyo tillari]]da uchraydigan fonetik hodisadir. Bunda muayyan [[soʻz shakli]]ning (ham [[oʻzak|asos]], ham qoʻshimchalar) barcha [[unli tovushlar|unlilar]]i talaffuz ([[artikulyasiya]]) jihatdan bir turli uygʻun boʻladi. Unlilar uygʻunligi (Singormonizm)ning ikki: old yoki orqa qatorga mansubligiga yoxud lablangan yo lablanmaganligiga koʻra turi boʻladi. Unlilar uygʻunligi (Singormonizm)ning tanglay garmoniyasi qonuniga koʻra soʻzning boshida ([[oʻzak]]da) til oldi unlisi kelsa, soʻz oʻrtasidagi va soʻngidagi unlilar ham til oldi boʻladi. Aksincha, soʻz boshida til orqa unlisi kelsa, keyingi [[boʻgʻin (tilshunoslik)|boʻgʻin]]larda ham til orqa unlisi keladi. Masalan, [[oʻzbek tili]]ning [[Qoʻqon]] [[sheva]]sida bala soʻzidagi unlilar old qator boʻlganidan unga faqat shu turdagi unlilardan boʻlgan qoʻshimcha qoʻshiladi: balalar, shuningdek, [[qozoq tili|qozoq, tili]]dagi көлдер(kölder) va қолдар(qoldar) soʻzlari tanglay garmoniyasi asosida talaffuz qilinadi va yoziladi. Unlilar uygʻunligining bu turi oʻzbek tilining ayrim shevalari (deyarli barcha [[oʻzbek tilining qipchoq shevalari|qipchoq shevalari]], oʻgʻuz shevalari, shimoliy oʻzbek shevalari)da hozirgi kungacha toʻliq saqlanib qolgan. Lab garmoniyasida unlilar ham til oldilik va til orqalik, ham lablashish nuqtai nazaridan moslashadi. Bunday moslashishni hozirgi [[Qirgʻiz tili|qirgʻiz tilidan]] misol: колдор(qoldor), көлдөр(köldör)  kabilardir. Lab uygʻunligi oʻzbek tilida deyarli uchramaydi. Umuman, hozirgi oʻzbek [[adabiy til]]i Unlilar uygʻunligi qonunlariga deyarli, boʻysunmaydi. Eski oʻzbek adabiy tilida esa Unlilar uygʻunligiga qonuni ancha izchil va ayrim hollarda toʻligʻicha amal qilingan.

{{OʻzME}}


{{chala}}

[[Turkum:Tilshunoslik]]