Sinkretizm
Диний синкретизм – қадимги юнонча „боғланиш, бирлашиш“ сўзидан олинган бўлиб динларнинг тарихий ривожланишидаги ўзаро таъсири жараёнида турли хил таълимот ва диний позицияларнинг комбинацияси ҳисобланади[1].
Этимологияси
„Синкретизм“ атамаси биринчи марта қадимги юнон тарихчиси Плутарх томонидан ташқи хавф кучайган даврда Критликларнинг келишмовчиликларни яраштириш хатти-ҳаракатларини тасвирлаш учун ишлатилган. Уйғониш даврида бу атама Роттердамлик Эразм томонидан турли ғояларнинг уйғунлашувини ижобий маъноси сифатида қабул қилинган. 17-асрда Жорж Каликстнинг христиан черковларини бирлаштириш ғоялари синкретизм деб аталди, унинг тарафдорлари ва мухолифлари ўртасида синкретистик низо келиб чиқди. Кейинчалик тарихда бу сўз турли контекстларда қўлланган[2].
Консепсияси
Диний синкретизм диний, антропологик ёки космологик характердаги таълимотларнинг йиғиндисидир. Диний синкретизм тушунчаси фалсафадаги эклектизм тушунчасига ўхшайди[2].

Диншуносликда диний синкретизм тушунчаси ва уни қўллаш чегаралари баҳсли мавзудир: барча динлар маълум даражада синкретистикдир, деган нуқтаи назар мавжуд бўлиб, пайдо бўлиш ва ривожланиш жараёнида улар бир-биридан таъсир олган. Ечим сифатида концепция доирасида турли мезонлар бўйича фарқлаш амалга оширилади ва синкретизм даражаси ҳисобга олинади. „Диний синкретизм“ ва „икки эътиқод“ атамаларининг синонимияси масаласида турлича фикрлар мавжуд[3].
Ҳозирги вақтда концепция илмий ва диний анъанага қараб салбий ёки ижобий маъноларни олиши мумкин. Православ илоҳиёцҳуносларининг фикрига кўра, диний синкретизм ташқи, ноорганик ва сунъий боғлиқлик сифатида маънавий асосларнинг аниқ контурига ёки у билан боғлиқ бўлакларнинг мазмуни билан боғлиқ эмас. Журналистикада „диний синкретизм“ атамаси баъзан диний ҳаммабоплик маъносида ҳам қўлланади[4].
Диний синкретизмни бир неча динлар ёки динлар ўртасида тинч-тотув яшаш ёки таъсир доираларида уларни бирлаштирмасдан тақсимлашни назарда тутувчи диний плюрализмдан фарқлаш керак[5].
Тарихи
Диний синкретизм – бу дин тарихи давомида маълум бўлган умумий маданий ҳодиса: ибтидоий даврдан то ҳозирги янги диний оқимларгача, турли диний анъаналарнинг таълимоти ва диний позициялари уйғунлигида намоён бўлиб, диний таълимот асосларини белгилаб беради.
Тарихан диний синкретизм Хитойда, эллинистик динларда ва Инклар давлатида, босиб олинган ерлар худоларининг ўз диний култига қўшилиши давлат сиёсати даражасида қўллаб-қувватланганда кенг тарқалган. Илк ўрта асрларда манихейизм кенг тарқалди ва бу кейинчалик ўрта асрлардаги синкретик бид’атларга таъсир қилади.
Янги даврда кўплаб синкретик динлар пайдо бўлди. Яқинда пайдо бўлган ва кенг тарқалган диний оқимлардан диний синкретизм билан ажралиб туради:
Синкретик диний фалсафа
Диншуносликда диний-фалсафий синкретизм анъанавий диний оқимлардан фарқ қилувчи тасаввуфий, оккултизм, спиритизм ва бошқа тушунчаларни ҳам ўз ичига олади. Бу тушунчалар фандан ташқари ва илмий билимлар билан бир қаторда турли дин элементларининг уйғунлиги билан тавсифланади. Диний ва фалсафий синкретизмга мисоллар: Искандария фалсафаси, гностицизм, теософия, шу жумладан Блавацкий теософияси, Рудолф Штайнер антропософияси, Реричларнинг Агни Ёга. Диний оқимлар синкретик диний-фалсафий таълимотлар асосида вужудга келиши мумкин: масалан, Блавацкий теософияси асосида 100 дан ортиқ эзотерик диний оқимлар вужудга келган.
Мавзуга тегишли матнлар
Манбалар
- ↑ Е. В. Беляева.. Исторические типы религиозного синкретизма.
- ↑ 2,0 2,1 Ҳуго Мейнелл.. Сйнcретисм // Энcйcлопедиа оф религион анд соcиэтй.. Wиллиам Ҳ. Сwатос, Жр., эдитор ; Петер Кивисто, ассоcиате эдитор ; Барбара Ж. Денисон, Жамес МcCленон, ассистант эдиторс. — Wалнут Cреэк, Cалиф.: АлтаМира Пресс., 1998 — 506-509-бет. ИСБН ИСБН 0-7619-8956-0..
- ↑ Адам Купер.. Тҳе Соcиал Сcиэнcе Энcйcлопедиа.. Роутледге, 2003 — 952-бет.
- ↑ Колыванов Г. Е.. Двоеверие // Православная энциклопедия.. «Даниил — Димитрий», 2007 — 242-244-бет. ИСБН ИСБН 978-5-89572-024-0..
- ↑ Кураев, А. В.. Вызов экуменизма.. Москва : Грифон, 2008 — 477-бет. ИСБН ИСБН 978-5-98862-046-4.