Ziyosfera

Siroj ul-axbor

Сирож ул-ахбор (форсча: سراج‌الاخبار‎‎, маъноси Хабарлар чироғи) – 1911—1919-йилларда Афғонистоннинг Кобул шаҳрида муомалада бўлган форсча газета[1]. Мамлакатни модернизация қилиш мақсадида 1911-йилдан нашр этила бошлаган газета Маҳмуд Тарзий томонидан , Амир Ҳабибуллохоннинг кўмагида асос солинган[2]. Асосан сиёсий газета бўлиб, мамлакатни халқаро воқеалар ва мамлакатдаги долзарб воқеалар ҳақида хабардор қилиб туришга қаратилган. Сирож ул-ахбор панисломизмни тарғиб қилган ва Усмонли империясидаги ёш турклар коалициясини қўллаб-қувватлаган. Мамлакатдаги биринчи тан олинган газета сифатида Сирож ул-ахбор афғон матбуотининг асосчиси ҳисобланади[1][2].

Сирож ул-ахбор
سراج‌الاخبار
Ношир Маҳмуд Тарзий
Асос солинган 1911-йил
Сиёсийлиги Сиёсий газета
Тили форсча
Нашрнинг тўхтатилиши 1919-йил

Тарихи

Ташкил этилиши

Маҳмуд Тарзий 1865-йил 23-августда Афғонистоннинг Ғазна шаҳрида Муҳаммадзай қироллик сулоласининг раҳбари ва машҳур шоир Сардир Ғулом Муҳаммад Тарзийнинг ўғли бўлиб туғилган[3]. 1881-йилда амир Абдураҳмон Хон тахтга ўтиргандан сўнг, оила сургунга ҳукм қилинганида, улар Сурияга кўчиб ўтишдан олдин тўрт йил давомида Синднинг Карачи шаҳрида яшаган[1]. Тарзий ёшлигида Макка ва Парижга тез-тез саёҳат қилган. Унинг аввалги асарларидан бири „Саёҳат ҳақида ҳикоя“да ёш Маҳмуд Тарзийни модернизм ва ғарблаштириш ғоялари билан тўлдиришга катта ҳисса қўшган ушбу саёҳатлар ҳақида ҳикоя қилинади. Сиёсий фаол ва ислом мафкураси мутахассиси Жамолиддин ал-Афғоний билан дўстлиги ҳам унинг панисломизмга мурожаат қилишига сабаб бўлган[2]. Амир Абдураҳмон вафот этганида, Ҳабибуллохон тахтга ўтирди ва Тарзийни сургундан қайтариб олди. 1905-йилда Тарзийнинг икки қизи ҳам қирол Ҳабибуллога, ҳам шаҳзода ва келажакдаги қирол Омонуллахонга турмушга чиқди[2]. Унга ҳукуматда лавозим берилди ва кўп ўтмай газета очишга ундалди. Сирож ул-ахбор биринчи марта 1911-йилда нашр этилган ва 1600 нусхада тиражда чоп этилган[2]. У дарҳол мамлакатда модернизация овозига айланди ва ёш афғон коалициясини ташкил этган ғарбпараст талабаларни жалб қилди[4]. Сирож ул-ахбор ёш турклар коалицияси томонидан шакллантирилган прогрессив мафкураларни қўллаб-қувватлаш мақсадида мамлакатни дунёнинг сиёсий ишларидан хабардор қилиб туришга катта куч сарфлади. Модернизация идеалларига қарамай, газета мамлакатнинг монархия ва панисломий фраксиялари томонидан ҳам тарғибот воситаси бўлган. У ўзини Британия империяси ва Россия инқилобидан узоқлаштирди, шу билан бирга Усмонли империясининг душманларини масхара қилувчи турк газеталаридан рисолалар нашр этди.

Афғонистон: 1911–1919-йиллар

1911-йилда Британия империяси Афғонистоннинг ташқи сиёсатини назорат қилган. Бир неча ўн йиллар олдин Иккинчи инглиз-афғон уруши Амир Шералихон бошчилигидаги афғон кучларининг Британия Ҳиндистонига мағлуб бўлишига олиб келди. Афғонистонга ташқи сиёсатини Британия империясига топшириш эвазига ўз суверенитетини сақлаб қолишга рухсат берилди[5]. Афғонистон шунингдек, Афғонистон ва Покистон ўртасидаги чегарани чизган Дуранд чизиғининг ўрнатилиши билан мамлакатнинг жануби ва шимолидаги ҳудудларини йўқотди. Ҳабибуллохон 1901-йилда Афғонистон амири бўлганида, Британия таъсири ҳарбий академия қурилишида, шунингдек, янги мактаб ташкил этилишида намоён бўлди[6]. Афғонистонни модернизация қилишни истаган Ҳабибулло томонидан прогрессив ислоҳотлар амалга оширилди. Ғарб тиббиёти ва телеграмма каби технологик ютуқлар Афғонистонга жорий этилди. Сирож ул-ахбор бу ислоҳотларни мамлакатда тарғиб қилди ва мамлакатда мустақилликка интилишни янада кучайтирди. Бироқ, у 1919-йилда Афғонистон мустақилликка эришилмасидан олдин тарқатиб юборилди.

Нашр этилиш тарихи

Сирож ул-ахбор ўз янгиликларининг аксарият қисмини хорижий газеталардан олган. Дастлаб у Амир Ҳабибулло ҳақида янгиликлар беришга мўлжалланган эди, аммо Биринчи жаҳон уруши бошланганида Сирож ул-ахбор Афғонистоннинг ташқи сиёсатдаги бетарафлигига қарши душманлик билдира бошлади[1]. Туркиядан янгиликлар Сирож ул-ахборда тез-тез чоп этиларди ва Ёш афғонлар коалицияси орасида туркпарастлик кайфияти пайдо бўла бошлади. Газетанинг мустақилликка интилиши ва Британияга қарши кайфияти газетанинг тарқатиб юборилишига олиб келди[1].

Формати ва услуби

Дастлаб нашр этилганида Сирож ул-ахбор катта форматдан (33 х 24 см) фойдаланган, контенти 14 саҳифагача эга бўлган[2]. Контент асосан форс тилида бўлиб, бир нечта араб ва турк тилларида мақолалар чоп этилган. Чет эл янгиликлари одатда чоп этилишидан олдин маҳаллий тилга таржима қилинган. Сирож ул-ахбор шунингдек, Афғонистондаги шоирлар ва қисқа ҳикоя ёзувчилари учун ҳам восита бўлган[2]. Бир бўлим амирни мадҳ этиб газетага ёзишни истаган обуначиларга бағишланган бўлса, бошқаси саноатлаштириш ва модернизация қилишни рағбатлантирувчи илмий мақолалар чоп этилган[1].

Қабул қилиниши

Сирож ул-ахбор Афғонистонда форс тилини инновация қилиш учун мас’ул деб ҳисобланади. Газета шоирларга тақдим этган маълумотлар натижасида шеъриятнинг янги шакллари пайдо бўлди. Афғонлар газетанинг академик тили билан танишишлари керак эди, бу эса асосан саводсиз аҳоли учун нотаниш бўлган[1]. Газета шунингдек, турк тилидан форс тилига таржима қилинган франсуз адабиётини жорий этиш учун ҳам мас’улдир. Ғарб идеалларига бундай таъсир қилиш туфайли мамлакатдаги консерватив гуруҳлар газетани тарқатиб юборишни ва Тарзий ҳамда унинг издошларини сургун қилишни талаб қилишди.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Счинаси, Май „СЕРĀЖ АЛ-АḴБĀР-Э АФḠĀНИЙА“. www.ираниcаонлине.орг. Энcйcлопедиа Ираниcа. Қаралди: 2014-йил 12-ноябр.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Каwяни, Н. „Сераж-ал-Акҳбар“. соcиалҳисторй.орг. Интернатионал Институте оф Соcиал Ҳисторй. 2019-йил 22-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 12-ноябр.
  3. ↑ Грегориан, Вартан. Тҳе Эмергенcе оф Модерн Афгҳанистан: Политиcс оф Реформ анд Модернизатион. Станфорд Университй Пресс, 1969. ИСБН 0804707065. 
  4. ↑ Грегориан, Вартан (1969). Тҳе Эмергенcе оф Модерн Афгҳанистан (1ст эд.). Станфорд Университй Пресс. ИСБН 0804707065.
  5. ↑ Грегориан, Вартан (1969). Тҳе Эмергенcе оф Модерн Афгҳанистан (1ст эд.).Станфорд Университй Пресс.
  6. ↑ Таннер, Степҳен. Афгҳанистан: А Милитарй Ҳисторй оф Афгҳанистан фром Алехандер тҳе Греат то тҳе Фалл оф тҳе Талибан, 1ст, Неw Ёрк: Да Cапо Пресс, 2002 — 109–129-бет. ИСБН 0306818264. 

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Siroj_ul-axbor" dan olindi