Sistema

Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Система (маънолари).

Система (юнонча: сйстема — яхлит, қисмлардан таркиб топган, бириккан) — 1) ишҳаракат, меҳнат, техник жараёнлар ва шу кабилардаги қисмларнинг ўзаро боғликлигидаги тартибот, тизим; 2) нарса, ҳодиса, тушунча ва бошқаларнинг таснифи; 3) муайян тарзда ўзаро боғланган ва бир қадар яхлитликни ташкил этадиган элементлар мажмуи. С. ҳақидаги биринчи тасаввурлар антик фалсафада шаклланган. Юнон фалсафаси ва фанида С. тушунчаси билимларга нисбатан қўлланган (Евклид, Платон, Аристотел ва бошқалар). Кейинчалик бу тушунчани Б. Спиноза ва Г. Лейбниц ривожлантириб, умуман борлиққа нисбатан татбиқ қилган. Янги давр фалсафаси ва фанида С. тушунчасидан илмий билимларни таҳлил қилишда фойдаланилган. Билимларнинг С.лилик тамойилларини немис файласуфлари И. Кант, Ф. Шеллинг, Г. Гегел ишлаб чиққан. ХИХ асрнинг 2-ярмидан бошлаб, С. тушунчаси илмий билимларнинг турли соҳаларига кириб борди. Бунда эволюсион назария, нисбийлик назарияси, квант физикасининг яратилиши, структурал лингвистика ва бошқаларнинг вужудга келиши катта аҳамиятга эга бўлди. С. тушунчаси яхлитлик, тузилиш, алоқа, муносабат тушунчалари билан узвий боғлиқдир. С. тушунчаси ниҳоятда кенг кўламда қўлланади. Умуман воқеликдаги ҳар қандай объектга С. сифатида қараш мумкин. С. бир неча муҳим белгилар — яхлитлик, тузилмалилик, муҳит билан ўзаро алоқадорлик ва шу кабиларга эга бўлиши керак.

С.ларни моддий ва абстракт С.ларга бўлиш мумкин. Моддий С.лар, ўз навбатида, анорганик табиатли С.лар ва жонли С.ларга ажралади. Жонли С.ларга энг оддий биологик С.лар ҳамда мураккаб биологик объектлар (организм, тур, экологик С.) киради (қаранг Систематика). Моддий жонли С.ларнинг алоҳида туркумини ижтимоий С.лар ташкил этади (мас, уруғ, қабила, қавм, табақа, элат, жамият ва ҳоказо). Абстракт С.лар инсон тафаккури маҳсулидир, улар ҳам кўп хилларга бўлиниши мумкин (мас, тушунчалар, гипотезалар бундай С.ларнинг алоҳида кўринишларидир).

С.ларни бошқача таснифлашга кўра, статик ва динамик С.ларга ажратиш мумкин. Статик С.га вақт ўтиши билан бир ҳолатда қолиш хос бўлса, динамик С. эса вақт ўтиши билан ўз ҳолатини ўзгартира боради.

Ҳозирги давр фан ва техника тараққиёти хўжаликни бошкариш ва миллий миқёсда ахборотлар тўплаш ҳамда ўрганишнинг автоматлаштирилган С.ларини ишлаб чиқиш ва амалда қўллашни талаб этмоқда. Турли С.ларни тадқиқ қилиш билан боғлиқ масалалар С.ларнинг умумий назарияси, кибернетика, системотехника, системали анализ ва шу кабилар доирасида ўрганилади.