Siyanid
Кимёда сиянид кимёвий бирикма бо'либ, C≡Н о'з ичига олган функсионал гуруҳ. Сиано гуруҳи Ҳидросиян кислотаси деб номланувчи бу гуруҳ азот атомига бог'ланган учта углерод атомидан иборат[1].
Ноорганик сиянидларда сиянид гуруҳи анион сифатида мавжуд −C≡Н . Натрий сиянид (НаCН) ва калий сиянид (КCН) каби эрувчан тузлар жуда заҳарли ҳисобланади[2]. Ҳидросиян кислотаси, шунингдек, водород сияниди ёки ҲCН сифатида ҳам ишлатилади, саноатда кенг миқёсда ишлаб чиқариладиган жуда учувчан суюқлик бо'либ, уни сиянид тузларига кислотала та'сир эттириш орқали олинади.
Органик сиянидлар одатда нитрил деб аталади. Нитрилларда, C≡Н гуруҳи углерод билан ковалент бог' ҳосил қилиб бог'ланади. Масалан, асетонитрилда (CҲ3−C≡Н ), сиянид гуруҳи метил билан бог'ланган (−CҲ3). Нитриллар таркибидаги сиянид ионлари я'ни, сияногидринлар жуда заҳарли модда ҳисобланади.
Бог'ланиши
Сианид иони −C≡Н углерод оксиди −C≡О+ ва молекуляр азот Н≡Н билан изоэлектрон. C ва Н о'ртасида уч томонлама бог'ланиш мавжуд. Манфий заряд C углеродда то'планади.
Ҳодисалари
Табиатда

Сиянидлар ма'лум бактериялар, замбуруг'лар ва сув о'тларидан тайёрланади. Сианидлар ма'лум уруг'лар ва мева тошларида, масалан, аччиқ бодом, о'рик, олма ва шафтолида катта миқдорда бо'лади[3]. Таркибида сианид бо'лган кимёвий бирикмалар сияноген бирикмалар деб номланади. О'симликларда сиянидлар одатда сияноген гликозидлар шаклида шакар молекулалари билан бог'ланади ва о'симликни о'тхо'рлардан ҳимоя қилади. Тропик мамлакатларда етиштириладиган картошкага о'хшаш муҳим озиқ-овқат бо'лган кассава илдизлари сияноген гликозидларни о'з ичига олади[4][5].
Мадагаскар бамбукини исте'молини то'хтатувчи восита сифатида сиянид ишлаб чиқаради. Бунга жавобан, бамбукни исте'мол қиладиган олтин бамбук лемури сиянидга нисбатан юқори чидамлиликни талаб қилади.
Юлдузлараро муҳити
Сианид радикали •CН юлдузлараро фазода аниқланган[6]. Сияноген (CН)2 юлдузлараро газ булутларининг ҳароратини о'лчаш учун ишлатилади[7].
Пиролиз ва ёниш маҳсулоти
Водород сияниди кислород танқислиги шароитида ма'лум материалларнинг ёниши ёки пиролизланиши натижасида ҳосил бо'лади. Масалан, ички ёнув двигателларининг чиқиндиси ва тамаки тутунида кузатилиши мумкин. Ба'зи пластмассалар, я'ни акрилонитриллар таркибидаги моддани қиздирилганда ёки ёндирилганда водород сиянидини ҳосил қилади[8].
Кофактори
Гидрогеназа ферментлари фаол жойларида темирга бириктирилган сиянид лигандларини о'з ичига олади. [НиФе]-гидрогеназаларда сияниднинг биосинтези карбамоил фосфат билан реаксияга киришиб, систеинил тиосиянатга CН− айланади[9].
Органик ҳосилалари
ИУПАC номенклатурасида -C≡Н функционал гуруҳига эга бо'лган органик бирикмалар нитрил деб номланади[10][11]. Нитрилга асетонитрилни CҲ3−C≡Н мисол қилиб олишимиз мумкин. Нитриллар одатда сиянид ионларини ҳосил қилмайди ва бир хил углерод атомига бог'ланган гидроксил –ОҲ ва сиянид –CН бо'лган функсионал гуруҳга сияногидрин (C(–ОҲ)(–CН)) дейилади. Нитриллардан фарқли о'лароқ, сияноҳидридинлар водород сиянидини чиқаради. Ноорганик кимёда о'з ичига олган туз−C≡Н ионлари сиянидлар деб аталади.
Реаксиялари
Протонация
Водород сиянидининг пКа-9,21 га тенг. Сиянид тузларининг эритмаларига водород сияниддан кучлироқ кислоталар та'сир эттирилганда водород сиянидни сиқиб чиқаради.
Гидролизи
Сианид сувда беқарор, аммо реаксия 170°C гача секин боради. У сияниддан анча кам заҳарли бо'лган аммиак ва формат ҳосил қилиб гидролизга учрайди.
- Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{CН- + 2 Ҳ2О -> ҲCО2- + НҲ3}}
Сианид гидролаза бу реаксияни катализловчи фермент ҳисобланади .
Алкилланиши
Сианид анионининг нуклеофиллиги юқори бо'лганлиги сабабли, сияногуруҳлар галоид гуруҳини (метилхлориддаги хлорид) алмаштириш орқали органик молекулаларга осонликча бирикади. Умуман олганда, органик сиянидлар нитриллар деб аталади. Органик синтезда сиянид C-1 я'ни, функсиялаш қобилиятини сақлаб қолган ҳолда, углерод занжирини биттага узайтириш учун ишлатилади.
- Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{РХ + CН- -> РCН + Х-}}
Ишлаб чиқарилиши
Сианидларни ишлаб чиқаришда ишлатиладиган асосий жараён кислород ва платина катализатори иштирокида метан ва аммиакдан газсимон водород сияниди ишлаб чиқариладиган Андруссов жараёнлардир[12][13].
- Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{2 CҲ4 + 2 НҲ3 + 3 О2 -> 2 ҲCН + 6 Ҳ2О}}
Ко'пгина сиянидларнинг ҳосиласи бо'лган натрий сияниди водород сиянидни натрий гидроксид билан реаксияга киришиши орқали ишлаб чиқарилади.
- Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{ҲCН + НаОҲ -> НаCН + Ҳ2О}}
Сианид учун кимёвий синовлар
Сианид миқдорини олтин қазиб олишда кенг қо'лланиладиган потенциометрик титрлаш усули орқали аниқланади. Уни кумуш иони билан титрлаш орқали ҳам аниқлаш мумкин. Ба'зи таҳлилларда қайнаб турган эритмани ҳаво билан тозалаш, буг'ларни асосий абсорбер эритмага айлантиради ва асосий эритмадан чиқадиган сиянид тузи таҳлил қилинади.
Сифатли тестлар
Сианидни заҳарли модда бо'лагани учун ко'плаб усуллар билан текширилади. Масалан, бензидин феррисиянид иштирокида ко'к ранг беради. Натрий синтезининг филтрат қилинган сиянид эритмасига қо'шилган темир (ИИ) сулфат ко'к рангни беради. ДМСОдаги пара — бензокинон эритмаси ноорганик сиянид билан реаксияга киришиб, флуоресан бо'лган сиянофенолни ҳосил қилади. Агар тест ижобий бо'лса, УВ нури та'сирида яшил/ко'к рангни намаён қилади[14].
Манбалар
- ↑ ИУПАC Голд Боок cянидес
- ↑ „Энвиронментал анд Ҳеалтҳ Эффеcц оф Cяниде“. Интернатионал Cяниде Манагемент Институте (2006). 2012-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 4-август.
- ↑ „ТохФАҚс фор Cяниде“. Агенcй фор Тохиc Субстанcес анд Дисеасе Регистрй (2006-йил 1-июл). 2019-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 28-июн.
- ↑ Веттер, Ж. (2000). "Плант cяногениc глйcосидес". Тохиcон 38 (1): 11–36. дои:10.1016/С0041-0101(99)00128-2. ПМИД 10669009. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_тохиcон_2000-01_38_1/паге/11.
- ↑ Жонес, Д. А. (1998). "Wҳй аре со манй фоод планц cяногениc?". Пҳйточемистрй 47 (2): 155–162. дои:10.1016/С0031-9422(97)00425-1. ПМИД 9431670. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_пҳйточемистрй_1998-01_47_2/паге/155.
- ↑ Пиэниазек, Пиотр А.; Брадфортҳ, Степҳен Э.; Крйлов, Анна И. (2005-12-07). "Спеcтросcопй оф тҳе Cяно Радиcал ин ан Ақуэоус Энвиронмент". Тҳе Жоурнал оф Пҳйсиcал Чемистрй А 110 (14): 4854–65. дои:10.1021/жп0545952. ПМИД 16599455. Арчивед фром тҳе оригинал он 2008-09-11. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20080911131555/ҳттп://www-бcф.усc.эду/~крйлов/пубс/пдф/жпcа-110-4854.пдф. Қаралди: 2008-08-23.Сиянид]]
- ↑ Ротҳ, К. C.; Меер, Д. М.; Ҳаwкинс, И. (1993). "Интерстеллар Cяноген анд тҳе Температуре оф тҳе Cосмиc Миcроwаве Баcкгроунд Радиатион". Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал 413 (2): Л67–Л71. дои:10.1086/186961. ҳттп://артиcлес.адсабс.ҳарвард.эду/cги-бин/нпҳ-иартиcле_қуэрй?1993АпЖ...413Л..67Р&дата_тйпе=ПДФ_ҲИГҲ&wҳоле_папер=ЕС&тйпе=ПРИНТЕР&филетйпе=.пдф.
- ↑ Анон. „Фаcц абоут cяниде:Wҳере cяниде ис фоунд анд ҳоw ит ис усед“. CДC Эмергенcй препареднесс анд респонсе. Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион (2013-йил 27-июн). 2019-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-декабр.
- ↑ Реиссманн, Стефаниэ; Ҳочлеитнер, Элисабетҳ; Wанг, Ҳаофан; Пасчос, Атҳанасиос; Лотцпеич, Фриэдрич; Гласс, Ричард С.; Бöcк, Аугуст (2003). "Таминг оф а Поисон: Биосйнтҳесис оф тҳе НиФе-Ҳйдрогенасе Cяниде Лигандс". Сcиэнcе 299 (5609): 1067–70. дои:10.1126/сcиэнcе.1080972. ПМИД 12586941. ҳттп://пдфс.семантиcсчолар.орг/д359/5а5928дф6c6209ф88э105c937cccе0а05237.пдф.
- ↑ ИУПАC Голд Боок нитрилес
- ↑ НCБИ-МеСҲ Нитрилес
- ↑ Андруссоw, Леонид (1927). "Üбер диэ счнелл верлауфенден каталйтисчен Прозессе ин стрöменден Гасен унд диэ Аммониак-Охйдатион (В) [Абоут тҳе қуиcка cаталйтиc проcессес ин флоwинг гасес анд тҳе аммониа охидатион (В)]" (де). Беричте дер Деуцчен Чемисчен Геселлсчафт 60 (8): 2005–18. дои:10.1002/cбер.19270600857.
- ↑ Андруссоw, Л. (1935). "Üбер диэ каталйтисче Охйдатион вон Аммониак-Метҳан-Гемисчен зу Блаусäуре [Абоут тҳе cаталйтиc охидатион оф аммониа-метҳане михтурес то cяниде]" (де). Ангеwандте Чемиэ 48 (37): 593–5. дои:10.1002/анге.19350483702.
- ↑ Ганжелоо, А; Исом, ГЕ; Морган, РЛ; Wай, ЖЛ (1980). "Флуорометриc детерминатион оф cяниде ин биологиcал флуидс wитҳ п-бензоқуиноне*1". Тохиcологй анд Апплиэд Пҳармаcологй 55 (1): 103–7. дои:10.1016/0041-008Х(80)90225-2. ПМИД 7423496. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/тохиcологй-анд-апплиэд-пҳармаcологй_1980-08_55_1/паге/103.
Ҳаволалар
- АТСДР сиянид билан заҳарланишни тиббий бошқариш бо'йича ко'рсатмалар (АҚШ) (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-05-28 санасида архивланган)
- Сианид билан заҳарланишда биринчи ёрдамни даволаш учун ҲСЕ тавсиялари (Буюк Британия)
- Водород сияниди ва сиянидлари ( CИCАД 61)
- ИПCС/CЕC Сианидлар билан заҳарланиш учун антидотларни баҳолаш
- Миллий ифлослантирувчи моддалар инвентаризацияси - сиянид бирикмалари фактлар варақаси
- Кичик миқдордаги сиянидга қарамай, олма уруг'ини исте'мол қилиш хавфсиздир
- Сианид учун токсикологик профил, АҚШ Сог'лиқни сақлаш ва инсон хизматлари департаменти, 2006 йил июл