Ziyosfera

Siyosiy tarix

Сиёсий тарих — сиёсий воқеалар, ғоялар, ҳаракатлар, ҳокимият идоралари, сайловчилар, партиялар ва раҳбарлар ҳақида ҳикоя қилиш ва тадқиқот олиб бориш[1]. У тарихнинг бошқа соҳалари, жумладан, дипломатик тарих, конституциявий тарих, ижтимоий тарих, халқлар тарихи ва оммавий тарих билан чамбарчас боғлиқ. Сиёсий тарих фани йирик жамиятларда ҳокимиятнинг ташкил этилиши ва фаолият юритишини ўрганади.

Тахминан 1960-йиллардан бошлаб, рақобатлашувчи кичик фанларнинг, хусусан, ижтимоий тарих ва маданият тарихининг кучайиши сиёсий элиталар фаолиятига эътибор қаратишга мойил бўлган „анъанавий“ сиёсий тарих нуфузи пасайишига олиб келди. 1975-йилдан 1995-йилгача бўлган йигирма йил мобайнида Америка университетларида ижтимоий тарих билан шуғулланадиган тарих профессорлари улуши 31% дан 41% гача ортди, айни чоқда сиёсат тарихчилари улуши 40% дан 30% гача камайди[2].

Жаҳон сиёсий тарихи

Дунёнинг сиёсий тарихи глобал миқёсда сиёсат ва ҳукумат тарихини, жумладан, халқаро муносабатларни ўрганади.

Сиёсий тарихнинг ўзига хос жиҳатлари

Биринчи „илмий“ сиёсий тарихни ХИХ асрда Германияда Леополд фон Ранке (Леополд вон Ранке) ёзган. Унинг методологияси тарихчиларнинг манбаларни танқидий ўрганиш усулларига чуқур таъсир кўрсатди. Сиёсий тарихнинг муҳим жиҳати мафкурани тарихий ўзгаришларнинг ҳаракатлантирувчи кучи сифатида ўрганишдир. Муаллифлардан бири „бутун сиёсий тарих мафкуравий тафовутлар ва уларнинг оқибатларини ўрганмасдан туриб, мавжуд бўла олмайди“, деб таъкидлаган эди. Сиёсий тарихни ўрганиш, одатда, битта халқ, унинг сиёсий ўзгариши ва ривожланиши атрофида марказлашади. Баъзи тарихчилар сўнгги ўн йилликларда сиёсий тарихда тор ихтисослашув тамойили вужудга келаётганини қайд этмоқда: „1940-йилларда коллеж профессори ўзини „тарихчи“ деб танитишга интилган бўлса, бу 1950-йилларга келиб, „америкалик тарихчи“ номини олди“[3].

1970-йиллардан бошлаб, янги ҳаракатлар сиёсий тарихга бўлган анъанавий ёндашувларга қарши чиқди. Ижтимоий тарихнинг ривожланиши асосий эътиборни етакчилар ва миллий қарорларни ўрганишдан четга суриб, оддий одамларнинг, айниқса, орқада қолганлар ва озчиликнинг ролига қаратадиган бўлди. Ёш олимлар турли масалаларга ўтиб, элитадан кўра ирқ, синф ва жинс масалаларига эътибор қаратди. 1990-йилдан кейин ижтимоий тарихнинг аҳамияти пасая бошлади, унинг ўрнини метанарратив – йирик ҳикояни рад этувчи постмодерн ва маданий ёндашувлар эгаллади.

Қўшма Штатлар: янги сиёсий тарих

Анъанавий сиёсий тарих йирик раҳбарларга асосий э’тибор қаратиб, узоқ вақт Қўшма Штатлардаги назариётчи тарихчилар назоратидан ташқарида устун рол ўйнади. Ушбу тадқиқотлар 1950-йилгача америкалик тарихчилар ёзган илмий китоблар ва мақолаларнинг қарийб 25% ни, 1960-йилларда эса тахминан 33% ни ташкил этди, кейин эса буни дипломатия давом эттирди. 1960-1970-йилларда ижтимоий тарихга янги қизиқишнинг пайдо бўлиши „янги сиёсий тарих“ пайдо бўлишига олиб келди, унда ёш олимлар сиёсатчиларга эмас, балки сайловчиларнинг хатти-ҳаракатлари ва мотивациясига кўпроқ эътибор берадиган бўлди[4][5]. У ижтимоий мавзуларни, айниқса, этник ва динга оид мавзуларни бирлаштириш учун, асосан, миқдорий усулларга таянди. Ижтимоий фаннинг янги ёндашуви Буюк одамларга бўлган қизиқиш сўнишининг даракчиси бўлди. 1970-йилларда анъанавий сиёсий ёндашувларнинг йўқолиши жиддий ларзаларга олиб келди, дипломатик тарих эса ундан ҳам баттар аҳволга тушиб қолди. Уни ирқ/синф/гендер модели билан бирга ижтимоий тарих ўртадан сиқиб чиқарди. Жоурнал оф Америcан Ҳисторй журналига юборилган сиёсий мақолалар сони 33 фоиздан 15 фоизга тушиб, икки баравар камайиб кетди. Паттерсон таъкидлашича, замонавий воқеалар, хусусан, Виэтнам уруши ва „Уотергейт “ сиёсий можароси ёш олимларни сиёсатчилар ва улар ишларини ўрганишдан узоқлаштирди. Сиёсий тарих ҳеч қачон йўқ бўлиб кетмаган, аммо китобхонлар ўртасида доимий машҳурлигига қарамай, олимлар орасида ўз ҳукмронлигини тиклай олмади. Баъзи сиёсий тарихчилар, Уилям Лейхтенбург (Wиллиам Леучтенбург) ёзганидек, ўз аҳволини масхара қилишга ўтди: „Сиёсий тарихчиларнинг касби доирасидаги мақоми табиб билан синиқчи ўртасидаги бир жойга тушиб қолди. Сиёсат тарихчилари қайсидир маънода яхши бўлиши, лекин сиз улардан бирини оилангиз билан учрашиш учун уйга олиб келишни хоҳламаслигингиз мумкин“. Бошқалар эса, Ҳю Девис Грем (Ҳугҳ Давис Граҳам) кузатганидек, таҳлилийроқ эди:

Анъанавий сиёсат тарихчилар сафи сийраклашиб қолди, улар тахминлари ва усуллари ўзи тавсифлаган Буюк Оқ Одам билан бирга обрўсизланди[6].

Британия

Реадман (2009) ХХ асрда Британия сиёсий тарихининг тарихшунослигини муҳокама қилади. У Британия сиёсий стипендияси ХХ аср тарихини, асосан, яқин ўтмишга вақтинчалик яқинлик, асосий манбаларнинг мавжуд эмаслиги ва тарафкашлик потенсиали сабаб эътиборсиз қолдирганини тасвирлайди. Мақолада стипендия соҳасидаги ўтишлар олимлар орасида ХХ аср тарихига қандай қилиб катта қизиқиш уйғотгани, жумладан, архив манбаларига камроқ таяниш, тарихшуносликдаги услубий ўзгаришлар ва оғзаки тарих каби тарихнинг янги шакллари гуллаб-яшнаши ҳақида гапирган эди[7].

Германия

Бироқ 1960-йилларда баъзи немис тарихчилари (хусусан, Ҳанс-Улрич Wеҳлер ва унинг ҳамкасблари) бу ғояга қарши исён кўтара бошлади, ўрнига „Ички сиёсатнинг устуворлиги“ни (Примат дер Инненполитик) таклиф қилди. Унда (бу ўринда немис) ички сиёсат(и)даги ишончсизлик ташқи сиёсат юритишни аниқлаб берар эди. Бу турли давлатларнинг ички сиёсатини талқин этган ва бу уларнинг ташқи сиёсатига қандай та’сир кўрсатганига оид анча-мунча ишлар яратилишига олиб келди.

Франсия

Франсуз Анналес мактаби юқори сиёсатдаги „воқеалар тарихи“нинг доимий кўринадиган ҳаракатига эмас, география ва иқтисоднинг тарихдаги роли, шунингдек, кенг ва секин сикллар муҳимлигига урғу бераётган эди. Бу сиёсат ва дипломатия аҳамиятини камайтирди. Анналес мактабининг энг муҳим асари Фернан Брауделнинг (Фернанд Браудел) „ Филип ИИ давридаги Ўрта ер денгизи ва Ўрта ер денгизи дунёси“ бўлиб, Филип ИИ нинг Ўрта ер денгизига тегишли сиёсатининг анъанавий Ранке дипломатик тарихини ўз ичига олади, лекин ишнинг фақат учинчи ва энг қисқа қисми сифатида унда лонгуэ дурéэ („узоқ муддатли“) тарихнинг кенг сиклларига эътибор қаратилган. Анналес катта таъсир кучига эга эди ҳамда сиёсий тарихдан иқтисодий ва экологик ўзгаришларнинг кенг тамойилларига бурилишга сабаб бўлди.

Ижтимоий тарих

1960- ва 1970-йилларда ижтимоий тарихнинг миқдорий статистик усуллари ёки маданият тарихининг кўпроқ постмодерн баҳолари ёрдамида овози бўлмаганларга овоз бериш ва қуйи синфлар тарихини ёзишга бўлган э’тиборнинг ўсиши тарих фанида сиёсатнинг марказий ўрнига путур етказди. Лефф қайд этишича, „ижтимоий тарихчилар сиёсий тарихдан элитар, юзаки, мутлақо зерикарли ва кундалик ҳаёт драмасига алоқаси бўлмаган фан сифатида нафратланади“[8].

Сиёсий режимлар ва институтлар тарихи

  • МахРанге маълумотлари — 1789-йилдан бошлаб дунёдаги барча давлатларнинг сиёсий ҳолати ва институционал режимларининг ривожланишини аниқлайдиган ва батафсил кўрсатадиган лойиҳа. МахРанге, шунингдек, барча сиёсий ўзгаришлар фонини, ривожланишини, ташқи манбаларини ва асосий сабабларини тавсифлайди.

МахРанге демократия даражасини ва институционал тузилмани (режим тури) 100 даражали шкалада аниқлайдиган маълумотлар тўплами бўлиб, ҳар бир қиймат ўзига хос режим турини ифодалайди. Қийматлар демократия ва сиёсий жавобгарлик даражасига қараб, 1 дан 100 гача сараланади. МахРанге барча давлатларга мос келадиган қийматни (режим турини) 1789-дан 2015-йилгача ва ундан кейин ҳар бир ой аниқлаб боради. МахРанге’ни Мах Ранге компанияси ишлаб чиққан ва яратган бўлиб, ҳозирги кунда у Швециянинг Ҳалмстад университети билан боғланган[9].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Политиcс: Тҳе ҳисториcал девелопмент оф эcономиc, легал, анд политиcал идеас анд институтионс, идеологиэс анд мовеменц. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-05 санасида архивланган) Ин Тҳе Диcтионарй оф тҳе Ҳисторй оф Идеас.
  2. ↑ Дипломатиc дроппед фром 5% то 3%, эcономиc ҳисторй фром 7% то 5%, анд cултурал ҳисторй греw фром 14% то 16%. Басед он фулл-тиме профессорс ин У. С. ҳисторй департменц. Степҳен Ҳ. Ҳабер, Давид М. Кеннедй, анд Степҳен Д. Краснер, "Бротҳерс ундер тҳе Скин: Дипломатиc Ҳисторй анд Интернатионал Релатионс, " Интернатионал Сеcуритй, Вол. 22, Но. 1 (Суммер, 1997), пп. 34-43 ат п. 4 2; онлине ат ЖСТОР
  3. ↑ Ричард Ж. Женсен, Ҳисториограпҳй оф Америcан Политиcал Ҳисторй. Ин Жаcк Греэне, эд., Энcйcлопедиа оф Америcан Политиcал Ҳисторй (Неw Ёрк: Сcрибнер’с, 1984), вол 1. пп 1-25
  4. ↑ Аллан Г. Богуэ, „Унитед Статес: Тҳе 'неw' политиcал ҳисторй.“ Жоурнал оф Cонтемпорарй Ҳисторй (1968) 3#1 пп: 5-27. ин ЖСТОР
  5. ↑ Аллан Г. Богуэ, „Тҳе неw политиcал ҳисторй ин тҳе 1970с.“ ин Мичаэл Г. Каммен, эд., Тҳе Паст Бефоре Ус: Cонтемпорарй Ҳисториcал Wритинг ин тҳе Унитед Статес (1980) пп: 231-251.
  6. ↑ Ҳугҳ Давис Граҳам, „Тҳе стунтед cареэр оф полиcй ҳисторй: а cритиқуэ анд ан агенда.“ Тҳе Публиc Ҳисториан (1993): 15-37. ин ЖСТОР
  7. ↑ Реадман, Паул (Жулй 2009). "Тҳе Стате оф Тwентиэтҳ-Cентурй Бритиш Политиcал Ҳисторй". Жоурнал оф Полиcй Ҳисторй 21 (3): 219. дои:10.1017/С0898030609090101. 
  8. ↑ Марк Ҳ. Лефф, „Ревисионинг УС политиcал ҳисторй.“ Америcан Ҳисториcал Ревиэw (1995) 100#3 пп: 829-853, қуоте п 829. ин ЖСТОР
  9. ↑ „МахРанге - Ҳöгсколан и Ҳалмстад“. 2018-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 2-май.

Яна қаранг

  • Cаллагҳан, Жон ва бошқалар. муҳаррирлар , Меҳнат партиясини шарҳлаш: Меҳнат сиёсати ва тарихига ёндашувлар (2003) онлайн (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-08-12 санасида архивланган); онлайн ҳам бепул ; Британия
  • Крейг, Девид М. „Юқори сиёсат“ ва „Янги сиёсий тарих“. Тарихий журнал (2010): 453-475; Британия онлайн

АҚШда

  • Богуэ, Аллан Г. "АҚШ: „янги“ сиёсий тарих." Замонавий тарих журнали (1968) 3#1 бет: 5-27. ЖСТОР да
  • Бринкли, Алан. „Дарслик ёзишнинг қийинчиликлари ва мукофотлари: Алан Бринкли билан суҳбат.“ Жоурнал оф Америcан Ҳисторй 91#4 (2005): 1391-97 онлайн; сиёсий тарихга эътибор қаратиш
  • Гиллон, Стивен М. „Сиёсий тарихнинг келажаги“. Жоурнал оф Полиcй Ҳисторй 9.2 (1997): 240-255, АҚШда.
  • Грем, Хю Девис. „Сиёсат тарихининг паст мартабаси: танқид ва кун тартиби“. Жамоатчилик тарихи 15.2 (1993): 15-37; сиёсат тарихи онлайн чамбарчас боғлиқ мавзу
  • Жейкобс, Мег, Уилям Ж. Новак ва Жулиан Зелизер, муҳаррирлар. Демократик тажриба: Америка сиёсий тарихидаги янги йўналишлар (Принcетон УП, 2009).
  • Женсен, Ричард Ж. „Америка сиёсий тарихининг тарихшунослиги“ Жек Грин, нашр , Америка сиёсий тарихи энциклопедияси (Сcрибнер’с, 1984), жилд 1. 1-25-бетлар онлайн
  • Ларсон, Жон Лауритз ва Майкл А. Моррисон, муҳаррирлар. Қаэрда эрта республика: майдон келажаги бўйича форум (У оф Пенсилвания Пресс, 2012).
  • Леучтенбург, Уилям Э. „Сиёсий тарихнинг ўзига хослиги: Америкадаги давлатнинг аҳамияти ҳақида мулоҳазалар“ , Америка тарихи журнали 73, (1986), 585-600.
  • Нюман, Ричард. „Сиёсатни бекор қилиш учун қайтариш.“ Америка тарихида шарҳлар 45.1 (2017): 57-64.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Siyosiy_tarix" dan olindi