Sizdah bedar

Ўн уч Бадр фалсафаси

Форснинг Фирозобод шаҳридаги Тангаб тўғонининг кўли Сиздаҳ Бедарда одамларнинг мавжудлиги

Умуман олганда, Эрон фестиваллари ичида „Сиздаҳ Бедар“ фестивали бошқа фестиваллар каби асосга эга эмаслиги билан бироз фарқланади. Тарихий китобларда бундай байрамнинг мавжудлиги тўғрисида тўғридан-тўғри маълумот йўқ, аммо қадимги манбаларда „Фарвардин(Эрон ой ҳисоби)нинг 13-куни“ шу байрамга ишора қилади.

Айтишларига қараганда, қадимги эронликлар янги йилнинг бошида, йилнинг ўн икки ойини эслатувчи ўн икки кунни байрам қилишиб, хурсандчилик тугагандан сўнг, файзли кун бўлмиш Наврўзнинг 13-куни боғу саҳрога чиқишиб, хурсандчилик қилиб бўлишгандан сўнг байрамни ниҳоясига етқазишган бўлган.

Эҳтимол, 13-Бедар ёмғир худосининг қург'оқчилик деви Апош устидан ғалаба қозонгану муносабати билан қадимги эронликларнинг анъанаси бўлиб, зардуштийликдан (милоддан аввалги 1800 йил) ҳам аввалроқ нишонланиб келинган.

Эрон тақвимида ойнинг ҳар бир куни алоҳида номга эга. Масалан, ҳар ойнинг биринчи куни Ормазд куни деб аталади ва ҳар ойнинг ўн учинчи куни тир куни деб аталади ва тир худосига тегишлидир. Тир авеста тилида „Тиштария“ деб аталади ва Тиштар ёмғир худосининг номидир. Ёмғир худоси номидан фойдаланишни ҳисобга олсак, ўқ қадимги эронликлар назарида илоҳий раҳм-шафқат рамзи бўлган, деб ҳисоблаш мумкин.

Тир Маздакийлар динида юксак мавқега эга ва ширин, чиройли қиссага эга бўлиб, Тирган байрами бўлган Тирманинг катта Тир байрами унинг номи билан боғлиқ.

Қадимги Эронда 13-наврўз байрамининг нишонланиши ёмғир худоси билан боғлиқ, одамлар текислик ва чўлларга, сой бўйларига бориб, хурсандчилик билан байрамни нишонлашади ва Худодан ёмғир сўрашарди. Ҳозир ҳам зардуштийлар Тиштар куни эрталабдан Наврўз дастурхонини ёзиб, Наврўз дастурхонига қўйиладиган таомлар, ёнғоқ ва ширинликларни ўзлари билан табиат қўйнига олиб кетишади, дастурхондаги кўкатлар қадаҳини ҳам ўзлари билан текислик ва чўлларга ва булоқ ёки сув ёнига ўзлари билан олиб боришади. Улар сабзавотларини сойлар ёнидаги оқаётган сувга солиб, йил баракали бўлишини тилайдилар. Ўша куннинг охиригача улар уйдан ташқарида юришади, табиат қўйнида, яшил дашт ва чўллар орасида дам олишади.

Таътил кунлари

Наврўзнинг 13-куни Эронда расмий байрам ҳисобланади.

1347 йил 1 ноябрдаги 1016-сонли сиркулярда бу кун расмий дам олиш куни деб эълон қилинган.

Ўн уч Бедар калимаси

Маълумки, „Сиздаҳ Бедар“ сўзи „ўн учнинг эшигини очиш“ маъносини билдиради. Аммо бу сўзнинг бошқа талқини ҳам бор. „Дар“ „водий“ (ва текислик) деган маънони англатиши мумкин. Масалан, Алламе Деҳхода „Дар ва Дашт“ сўзини „Дала ва Дашт“нинг қисқартмаси деб ҳисоблайди. ^{[манба керак]}

  „Га (Бе форс тилида) ма‘носида“ сўзининг маъноларидан бири „томонга ва томон“дир. „Дўконга“ деган ма‘нода.

Демак, умумий нуқтаи назар билан шуни айтиш мумкинки, эҳтимол „Сиздаҳ Бедар“ сўзи "ўн учинчи эшик ва текислик томон " маъносини билдирса, табиат қўйнида чиқиш ва сайр қилиш билан бир хил маънони билдиради. Албатта, бу сўзнинг тўғри ма‘носи ҳақида ҳали ҳам аниқ бир хулоса мавжуд эмас. ^{[манба керак]}

Тарихи

Қожарийларгача бўлган тарихий китобларда бундай маросимнинг мавжудлиги ҳақида тўғридан-тўғри ва аниқ ма‘лумот мавжуд эмас, лекин Меҳрдод Баҳор ўзининг „Афсонадан тарихгача“ китобида жамоат жойларида одамларни нишонлаш ва оёқ ости қилиш ҳақида қисқача, ҳатто Сафавийлар даврида кўчага келган рўмол ўранган аёллар Бу мавзу „Ўн учинчи эшик“ маросимларига яқин маълумот беради.

Наврўз кунларида етиштирилган кўкатлар

Ташқи ҳавола

• Абна: Исломнинг ўн учинчи эшик ҳақидаги қараши
• Эшик, келиб чиқиши ва илдизларига ўн учта

Боғлиқ сўровлар

• Наврўз
• Ўн учинчи оёқ-қўлни синдириш
• кулги ва ҳазил куни
• Эрон байрамлари
• Қадимги Эрон байрамлари
• Ялда кечаси
• Тирган
• Саде
• Меҳрган
• Пиротехника чоршанба
• Ўн учинчи фобия
• Шом Ал Насим

Манбалар

• зендеги сайти
• [1]
• сайти