Ziyosfera

Soat tarixi

Қум соати вақтни ҳисоблаш учун энг қадимги асбоблардан биридир.

Соатларнинг тарихи минг йилларга бориб тақалади. Инсон онгли равишда мавжуд бо'лган пайтдан бошлаб вақт оралиг'ини аниқлаш учун воситалар ва усулларга муҳтож эди: йиллик, мавсумий, ойлик, ҳафталик ва ниҳоят, ҳар куни. Мамлакатлар ва халқларнинг тарихи ва маданияти вақтни о'лчаш ва кузатиш учун турли хил қурилмалар яратишнинг узлуксиз жараёнидан далолат беради.

Кечаси ко'ринадиган сайёралар ва юлдузларнинг, кундузи эса Қуёшнинг ҳаракатини кузатиш вақт о'згаришини этарлича аниқ кузатиш ва вақт оралиқларини о'лчаш имконини берди. Жорий йиллик ог'ишлар (бурилишлар) қадимги астрономлар томонидан юлдузлар ҳаракатини узоқ ва узлуксиз кузатиш натижасида яратилган жадваллар ёрдамида ҳисобга олинган. Усулнинг ночорлиги шундаки, астрономик расадхоналар қиммат ва оғир тузилмалар бўлиб, доимий ва яхши тайёрланган кадрларни талаб қилади, расадхоналар сони эса кам эди. Инсоннинг иқтисодий фаолияти то'г'ридан-то'г'ри иш жойида вақтни кузатишнинг оддий, тез ва нисбатан ишончли воситасини талаб қилди, бу эса бошқа воситалар ва усулларни излашни талаб қилди.

Вертикал равишда о'рнатилган чо'поннинг найзаси шундай биринчи асбобга айланди. Ходимлардан қуёш сояси нафақат узлуксиз ҳаракат қилди, балки узунлигини ҳам о'згартирди. Фақат горизонтал текисликдаги соянинг о'тиш жойини тузатиш учун қолди. Шундай қилиб гномон - қуёш соатини яратиш учун энг оддий ва энг самарали восита пайдо бо'лди.

Қадимги одамлар айланани ко'ринадиган уфқнинг қулай модели сифатида қабул қилганлиги сабабли, кейинги табиий қадам кечалари сайёралар ва юлдузларнинг о'тишини, кундузи эса гномоннинг қуёш соясини тузатиш учун уни тенг сегментларга бо'лиш зарурати эди. Версиялардан бири ко'ринадиган уфқ чизиг'ини олтмишта тенг қисмга бо'лиш эди, бу кейинчалик дақиқали интервалли соат юзларини яратишда ан'анавий усулга айланди.

Вақтни ўлчаш учун кичик-кичик саноқ системасидан фойдаланиш милоддан аввалги 2000-йилларда Шумерда ихтиро қилинган. Қадимги Мисрда кун қуёш ҳаракатини кузатиш учун катта гномон обелисклардан фойдаланган ҳолда иккита 12 соатлик даврга бо'линган.

Кейинчалик гномонга асосланган катта ва кичик қуёш соатларининг ко'плаб моделлари яратилди, улар кенг оммалашди. Аммо бундай соатлар ёрқин қуёш нурига муҳтож, бу уларни туман, булутли об-ҳаво ва тунда фойдасиз қилади. Осмон бо'йлаб қуёш ҳаракатининг нотекислиги фасллар о'згарганда гномон билан соатни доимий равишда созлашни талаб қилади.

Эҳтимол, бир вақтнинг о'зида, милоддан аввалги икки минг йилликда Мисрда сув соатлари ихтиро қилинган. Хитой Шанг сулоласи тахминан бир вақтнинг о'зида Месопотамиядан ихтиро олиб, сув соатларидан фойдаланган.

Форсда сув соатлари милоддан аввалги 2500-йилдан бери мунтазам равишда ишлатилган. Ерни суг'оришнинг аниқ вақти ва давомийлиги то'г'рисида кун ва тун давомида ҳисобот бериш. Вақтни о'лчаш учун шам соатлари ҳам ишлатилган. Улар Хитой, Япония, Англия ва Эронда танилган. Ҳиндистон ва Тибетда қуёш соатининг таёқ шаклидаги о'згариши кенг қо'лланилган.

Шам соати

Айланиш энергиясини оралиқ ҳаракатга айлантирувчи сув ўтказгичли соат[1] ҳақида биринчи эслатма милоддан аввалги ИИИ асрга тўғри келади. э. Қадимги Юнонистонда . Кейинчалик, 10-асрда Хитойда симобли қочқинли соат ихтиро қилинди, кейин араб муҳандислари сув соатини такомиллаштирдилар, биринчи марта моментларни айлантириш учун механик узатмалардан фойдаланганлар.

Пинли қочқиндан фойдаланадиган механик соатлар 14-асрда ишлаб чиқилган ва 16-асрда баҳор соатлари ва чо'нтак соатлари пайдо бо'лгунга қадар вақтни о'лчаш учун стандарт асбобга айланди. Ундан кейин маятникли соатлар пайдо бо'лди ва улар уч аср давомида вақтни о'лчаш учун энг аниқ қурилма эди. 20-асрда кварц соатлари, кейин атом соатлари яратилди. Иккинчиси 10-14 (3000 йилда 1 мс) тартибидаги хатоликни беради ва мувофиқлаштирилган универсал вақтнинг асосини ташкил этувчи бошқа барча соат механизмларини синхронлаштириш учун ишлатилади.

Қуёш соати

Қуёш соати - соянинг узунлигини гномондан ва унинг териш бо'йлаб ҳаракатланишини о'згартириш орқали вақтни аниқлаш учун қурилма. Ушбу соатларнинг пайдо бо'лиши одамнинг ма'лум об'эктлардан қуёш соясининг узунлиги ва позицияси ва Қуёшнинг осмондаги позицияси о'ртасидаги бог'лиқликни англаган пайт билан бог'лиқ.

Энг оддий қуёш соатлари маҳаллий вақтни эмас, балки қуёш вақтини ко'рсатади, я'ни улар Ернинг вақт зоналарига бо'линишини ҳисобга олмайдилар. Бундан ташқари, энг оддий қуёш соати инсон томонидан яратилган ёзги вақтни ко'рсатмайди. Қуёш соатидан фақат кундузи ва Қуёш борлигида фойдаланиш мумкин.

Ҳозирги вақтда қуёш соатлари о'з мақсадлари учун деярли ишлатилмайди ва бошқа соатларнинг ҳар хил турларига о'з о'рнини босди.

Сув соати

Сув соати - Оссур-Бобилликлар ва Қадимги Миср давридан бери ма'лум бо'лган, сув оқими бо'лган силиндрсимон идиш ко'ринишидаги вақт оралиқларини о'лчаш учун мо'лжалланган қурилма. У 17-асргача ишлатилган.

Механик соатлар

Биринчи Николаэв шаҳар соатининг механизми жуда катта ва катта ҳажмли эди. О'ша вақт учун у ҳақиқатан ҳам улкан эди. Бу жуда ко'п муаммоларни олиб келди.

1819-йилда шаҳар магистрати биносини тиклаш ва унга биринчи соатни о'рнатиш то'г'рисида қарор қабул қилинди. Аммо жойлаштиришнинг о'зи унчалик оддий эмас эди. Соат механизмидан ташқари, бир тонна ог'ирликдаги қо'нг'ироқ ҳам бор эди. Қо'нг'ироқда 20 килограмм ог'ирликдаги болг'а бор эди. Ва соатнинг о'зи иккита ог'ирлик туфайли ҳаракатга келтирилади. Бир вазни 192 килограммни, иккинчисиники 66 килограммни ташкил этди.

Қум соати

Ал-Жазарий соат минораси, 14-аср тасвири
  • астрономик соат
  • Кварц соати
  • Маятник
  • пастки соат
  • сув ости соати
  • Мувозанат спирали
  • Соацоз
  • Соатлар китоби
  • Иш вақти (черков хизмати)

Манбалар

  1. ↑ Давид Ландес: «Револутион ин Тиме: Cлоcкс анд тҳе Макинг оф тҳе Модерн Wорлд», рев. анд энларгед эдитион, Ҳарвард Университй Пресс, Cамбридге 2000, ИСБН 0-674-00282-2, п.18ф. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Soat_tarixi" dan olindi