Sobiq odamlar

„Собиқ одамлар“ ёки оддийгина „собиқ“ – 1917-йил октябр инқилобидан кейин ижтимоий мавқеини йўқотган одамлар: аристократлар, чор армияси зобитлари, бюрократия, руҳонийлар, савдогарлар, бой деҳқонлар (кулаклар) ва бошқалар. Улар аввалги ижтимоий мавқеини йўқотишдан ташқари, кўпинча „мулксизлар“ тоифасига кирганлар .

Терминнинг тарихи

"Собиқ" атамаси (франсузча: cи-девант) Франсияда Франсия инқилоби даврида унвонлари ва имтиёзлари бекор қилинган, содир бўлган сиёсий, маданий ва ижтимоий ўзгаришларни тан олишдан бош тортган зодагонларга нисбатан ишлатилган.

Бу ибора Россия империясида 1897-йилда Максим Горкийнинг фаровонликдан азоб-уқубат тубига тушган одамлар ҳақида ҳикоя қилувчи „Собиқ одамлар“ ҳикояси нашр этилгандан кейин қўлланила бошланди. Агар ўша пайтда, ХИХ асрнинг охирида, Горкий учун „собиқ одамлар“ ачиниш ва раҳм-шафқат об’экти бўлган бўлса, Совет ҳокимиятининг ўрнатилиши билан „собиқ одамлар“ янги маънода турли хил таъқиблар об’эктига айланди.

СССРда „собиқ“ ларга қарши қатағонлар

С. М. Киров ўлдирилганидан кейин қатағон тўлқини пайтида СССР НКВД „Собиқ одамлар“ операциясини ўтказди. Операция давомида 1935-йил март ойида аҳолининг ушбу тоифасига кирувчи 11 мингдан ортиқ киши ҳибсга олинди ёки Ленинграддан депортация қилинди (уларнинг партия ташкилоти). 1935-йил 27-февралдаги 29-сонли „аксил-инқилобий элементни Ленинград ва шаҳар атрофидаги туманлардан мамлакатнинг чекка ҳудудларига кўчириш тўғрисида“ ги директивасига биноан амалга оширилди. 1935-йил 1-апрелдан бошлаб НКВД бошқармаси операция кўламини кенгайтирди (НКВД дирексиясининг 1935-йил 28-мартдаги „Ленинград вилояти ва СССР АК чегара чизиғини қулоқ ва антисовет унсурларидан тозалаш тўғрисида“ги буйруғига асосан). Шу вақт ичида 22 511 киши (5 100 та оила) чиқариб юборилди, улар орасида 101 та „собиқ одамлар“ оиласи бўлган. Кейин, 1935-йил 15-июнгача 8000 дан ортиқ одам паспорт операциялари бўйича шаҳар ва чегара зонасидан ташқарига сургун қилинди.

Катта террор даврида Совет ҳокимияти мамлакатни „собиқ одамлардан“, кенг маънода, совет тузумининг барча тоифадаги „анъанавий“ душманларидан „тозалаш“ ни амалга оширди. (НКВД терминологиясида – „муросасиз ижтимоий ва сиёсий ўтмишга“ эга бўлган шахслар): „тугалланмаган“ кулаклардан, собиқ ер эгалари, чор амалдорлари, оқ зобитлар, „черковлар“, социалистик-инқилобчилар, меншевиклар ва бошқалар. Шунингдек, рецидивист жиноятчилар ҳам ушбу тоифага киради. Оммавий ҳибсга олиш ва қатл қилиш билан НКВД уруш бўлган тақдирда СССРдаги „қўзғолончилар базасини“ йўқ қилиши керак эди.

СССР НКВДнинг 1939-йил 11-октябрдаги 001223-сон буйруғи билан „антисовет ва ижтимоий бегона элемент“ ни кузатиб боришнинг бюрократик тартиб-қоидалари ўрнатилди, уни „собиқ одамлар“ сифатида қуйидагилар белгилади: „собиқ чор ва Оқ гвардия маъмурияти, собиқ зодагонлар, ер эгалари, савдогарлар, ёлланма ишчилар, тадбиркорлар ва бошқалар“.