Sobir Abdulla
| Абдуллаев Собир | |
|---|---|
| Таваллуди |
Абдуллаев Собир 18-сентябр 1905-йил |
| Вафоти |
24-октябр 1972-йил (67 ёшда) Тошкент, Ўзбекистон ССР |
| Тахаллуси | Собир Абдулла |
| Касби | носир, шоир, драматург |
| Ижод қилган тиллари | ўзбек тили |
| Фуқаролиги |
|
| Таълими | Қўқон маориф институти |
| Йўналиш | Социалистик реализм |
| Жанр | ше’рият, наср, драматургия |
| Мукофотлари |
|
Собир Абдулла (тахаллуси; асл исм-шарифи Абдуллаев Собир) [1905.5 (18).9, Қўқон — 1972.24.10, Тошкент] — шоир, ёзувчи ва драматург. Ўзбекистон халқ шоири (1965-йил). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1944-йил). Дастлаб эски мактабни, сўнг „усули жадид“ мактабини тугатгач, Қўқондаги педогогика билим юрти (1922-1924-йиллар), Тошкентдаги маҳаллий кадрларни тайёрлаш курси (1924-1926-йиллар) да ўқиган. 1926-1948-йилларда „Янги Фарғона“, „Ёш ленинчи“ газеталарида адабий ходим, „Муштум“ журналда бўлим мудири, Андижон вилоят театри, Ўзбек давлат филармонияси ва Муқимий номидаги театрда адабий эмакдош (1936-йил).
Илк ше'рлар тўплами — „Эрк илҳомлари“ (1931-йил). Шундан кейин унинг „Навбаҳор“ (1931-йил), „Куклам наъраси“, „Завқ“ (1932-йил), „Гулшан“ (1939-йил), „Суз ва соз“ (1943-йил), „Давр қўшиқлари“ (1949-йил), „Ҳаёт гулшани“ (1959-йил), „Ҳаёт қўшиқлари“ (1962-йил), „Девон“ (1965-йил; Ҳамза мукофоти, 1971-йил) каби шеърий тўпламлари нашр этилган. Собир Абдулланинг шеърий ижоди лирика, хажвиёт ва достонлардан иборат. Собир Абдулла аруз вазнига карши кураш ва умумий бадиий ижодни мафкуралаштириш жараёни кечган бир даврда ўзбек адабиети классикларининг бой поэтик анъаналарини давом эттириб, мумтоз адабиётимиз билан замонавий адабиёт ўртасида ўзига хос кўприк вазифасини ўтаган. Собир Абдулла воқеликда рўй берган воқеа ва ҳодисаларни ифодалашда аруз вазни имкониятларидан самарали фойдаланган, айниқса, ғазал жанрида кишиларга завқшавқ бағишлайдиган, улардаги эзгулик ва нафосат туйғуларига руҳий озиқ берадиган кўплаб асарлар ёзган. Унинг бастакорлар томонидан куйга солинган энг яхши газаллари ўзбек қўшиқчилик санъатининг равнақига муҳим ҳисса бўлиб қўшилди. Собир Абдулла айни пайтда ҳажвий шеърлар ҳам ёзган. Лироэпик жанрларда ҳам самарали ижод қилган („Манёвр“, 1931-йил; „Ўртоқ Ёқубова“, 1934-йил; „Катта Фарғона канали“ тона Полвон ўғли", 1940-йил; „Гул ва санам“, 1957-йил; „Қуралай кўз бир келинчак“, 1958-йил; „Тун ва тонг“, 1971-йил, достонлар).
Собир Абдулланинг ўзбек адабиети тараққиётига қўшган катта ҳиссаси унинг драмаларидир. „Мухбирга ҳужум“ дастлабки песаси 1927-йил Қўқон драма труппаси томонидан саҳнага қўйилган. Шундан сўнг Собир Абдулла „Боғбон қиз“ (1926-йил, достон асосида), „Бўстон“ (1937-йил) бир пардали песаси ҳамда „Тоҳир ва Зуҳра“ (1939-йил) песаларини езди. 1940-йилда илк бор саҳна юзини кўрган ва ҳанузга қадар ўзбек мусиқий театрлари репертуарларини безаб келаётган „Тоҳир ва Зуҳра“ асари Собир Абдулла ижодининг гултожидир. Собир Абдулла драмаси билан Тухтацин Жалиловнинг мусиқаси ўзаро уйғунлашган ҳолда севги ва муҳаббат ҳақидаги Шарқ афсонасининг „Ромео ва Жулетта“, „Лайли ва Мажнун“ сингари жаҳон адабиётининг машҳур ишқий асарлари даражасига яқинлашишига имконият яратди. Собир Абдулланинг ушбу асари асосида „Тоҳир ва Зухра“ кинофилми (режиссёр Н. Ғаниев) ва опера спектакли (композиторлар Т. Жалилов ва бошқа Бровсин) ҳам яратилган. Собир Абдулла уруш йилларида ҳамкорликда „Қўчқор Турдиев“ (1941-йил), „Даврон ота“ (1942-йил), „Ўзбекистон қиличи“ (1943-йил), урушдан кейинги йилларда эса замонавий ҳамда тарихияфсонавий мавзуларда „Алпомиш“, „Гул ва Наврўз“, „Истеъдод“, „Менинг жаннатим“, „Ҳижрон ва виждон“ сингари песаларни ҳам ёзди. Бу асарларнинг аксари пойтахт ва вилоят театрларида саҳналаштирилган.
Собир Абдулланинг адабий меросида насрий асарлар ҳам салмоқли ўринни эгаллайди. Унинг 1931-йилда нашр этилган „Навбаҳор“ тўпламидан шеърлар билан бирга даврнинг долзарб мавзуларида ёзилган ҳикоялар ҳам урин олган. Собир Абдулла насрий жанрлардаги изланишларини давом эттириб, „Улфат“ (1939-йил), „Соялар“ (1963-йил) ҳикоялар тўпламларини эълон қилди. Кичик наср жанрларида эришилган тажриба ёзувчининг „Мавлоно Муқимий“ романи (1965-йил) устида олиб борган ижодий ишида, айниқса, қўл келди. Собир Абдулла Муқимий ва унинг замондошларини кўрган кишилар хотиралари асосида романда шоир ҳаёти ва у яшаган тарихий давр манзараларини ҳаққоний акс эттирди. Кейинчалик Собир Абдулла тарихий ўтмиш мавзуида ёзилган „Беш саргузашт“ қиссасини (1971-йил), Ҳамза, Ғ. Ғулом, А. Умарий, М. Узоқов каби адабиёт ва санъат намояндаларига бағишланган хотираларини ёзди. Собир Абдулла „Тоҳир ва Зуҳра“, „Майсаранинг иши“ опералари либреттосининг ҳам муаллифларидан бири. Қўқон ва Тошкентдаги бир неча кўча, мактаб ва кутубхонага шоир номи берилган[1].
Аc: Асарлар [4 ж.ли|, 1- 4ж.лар, Т., 197580.
Ҳаёти
Собир Абдулла (Абдуллаэв Собиржон) 1905-йил 18-сентябрда Фарғона вилоятининг Қўқон шахрида ишчилар оиласида туғилган. Собиржоннинг отаси Абдуллажон Алимов (1863—1933) мирзо (котиб) бўлиб, олий маълумотли шахс бўлгани учун мумтоз ўзбек, тожик, форс адабиёти, шеъриятининг жонкуяр мухлиси бўлган. Бедил шеъриятининг муҳлиси, ажойиб шахматчи, ўша даврнинг кўзга кўринган шоирлари: Муқимий, Фурқат, Завқий, Мавлоний билан дўст бўлган. Онаси – Хўжарбиби Муҳаммадамин қизи ҳам ўқимишли аёл бўлиб, ўғлига анча эрта ўқиш ва ёзишни ўргатган. „Ногирон“ ва „Осиё“ тахаллуслари билан ғазаллар ёзган. Унинг таъсири остида Собиржон болалигидан шеъриятга иштиёқни кучайтирди. Нафақат онаси балки ҳоласи ҳам уни шериятга қизиқишида катта аҳамият касб этган. Бу ҳақида сжоирнинг ўзи қуйидагича эслайди: „Мен чин юракдан ше’риятни орзу қилардим!“
Собиржон Саккиз ёшиданоқ кўплаб Шарқ шоирларининг асарларини асл нусхада бемалол ўқий олар, ғазаллар, маснавий, қасидаларнинг теран ма’носини тушунишга ҳаракат қиларди, кичик кичик байтлар тузишга уринарди.
1920-йилда мактабни тугатиб, Қўқон маориф институтида ўқишни давом эттиради. 1924—1926-йилларда „Янги Фарғона“ газетасининг юмор бўлимида ишлаб, маҳаллий ва марказий республика газета-журналларида шеърларини фаол чоп этган; параллел равишда Фарғона вилояти ижроия қўмитаси котиби бўлиб ишлаган. 1927-йилда у илк бор драма жанрида ўзини синаб кўрди: „Муҳбирга босқин“ номли биринчи песаси нашр этди[2].
1928-йилдан журналистлар тайёрлаш курсларини тугатгандан сўнг Собир Абдулла она ватани Қўқонга қайтади ва „Қизил Ўзбекистон“ республика газетасининг Фарғонадаги махсус мухбири бўлиб ишлайди. Ўша йилдан то умрининг охиригача ўз саҳифаларида замонавий жамият вакилларининг саводсизлик, дилсизлик, очкўзлик, пулхўрлик ва бошқа иллатларини қораловчи сатира тарзида ҳикоя ва очерклар чоп этадиган „Муштум“ республика сатирик-ҳажвий журнали билан яқиндан ҳамкорлик қилади[3].
Ўзбек давлат мусиқали театри (ҳозирги Тошкентдаги Муқимий номидаги мусиқали драма ва комедия театри)да 1931-йилда истеъдодли драматург сифатида Собир Абдулла ҳаётининг янги босқичи бошланади[4], у ерда адабий қисм бошлиғи лавозимига таклиф қилинди. Кейинчалик мусиқали драма театрларида йиллар давомида меҳнат ва ижодий фаолият давом эттирди.
Собир Абдулла 30 га яқин саҳна асарлари яратди. Улар нафақат Ўзбекистон, балки Қирғизистон, Тожикистонда ҳам кўплаб театрлар саҳналарида қўйилган. Уларнинг ба’зилари („Тохир ва Зухра“, „Алпомиш“, „Муқимий“, „Гул ва Наврўз“) замонавий ўзбек драматургиясининг мумтоз намуналари сифатида ҳозиргача республика театрлари репертуарларидан тушмай келмоқда. Шоир ва драматург Собир Абдулла таваллудининг 100 йиллиги ҳамда „Тохир ва Зуҳра“”драмасига мусиқа ёзган бастакор Тўхтасин Жалиловнинг 110 йиллиги муносабати билан Алишер Навоий номидаги Давлат академик катта театри Тошкентда унинг опера версиясини қайта ишлаб чиқариш бошландиʻ
Собир Абдулла ҳам ўзини исте’додли ссенарий муаллифи сифатида кўрсатди. Унинг (А. Спешнев билан биргаликда) ссенарийси бўйича суратга олинган „Тоҳир ва Зуҳра“ (1945) бадиий филми жаҳон экранларини катта муваффақият билан айланиб чиқди ва жаҳон киноси хазинасидан муносиб ўрин олди.
Собир Абдулла “аруз” ше’рий шаклини мукаммал ўзлаштирган ва ўз ижодида кенг қўллаган кам сонли замонавий ўзбек шоирларидан бири эди. Илдизлари асрларга бориб тақаладиган шакл, Алишер Навоий ўлмас ижодларининг шакли. Бироқ, бу кўпинча „социалистик реализм“ танқидчиларининг танқидларига сабаб бўлади, улар „аруз“ ни классик, аммо эскирган, версификациянинг архаик шакли деб ҳисоблайдилар. Аммо вақт ҳамма нарсани ўз ўрнига қўйди. Собир Абдулла даврлар чорраҳасида ижод қилиб, мумтоз ва замонавий ўзбек адабиётини боғловчи бўғин бўлиб, ўз асарларида шарқ ше’риятининг нафис лирикаси, мусиқалилиги, сир-синоатини сақлаб қолишга муваффақ бўлди. У ўзининг лирик асарларини яратиб, мумтоз шоирларнинг энг яхши анъаналарини давом эттириб, замонавий шоирлар орасида биринчи бўлиб ўзининг „Девон“ини яратди, унда ўзининг асл асарлари: шеърлар, ғазаллар, ҳажвиялар, муҳаммаслар, мусаддаслар, мусамманлар, таржибандлар, маснавий, рубоийлар жой олган.
Собир Абдулла кўплаб ше’рий тўпламлар муаллифи. Собир Абдулланинг қанча лирик ше’р ва ғазаллари мусиқага қўйилганлигини ҳеч ким ҳисобламаган, аммо уларнинг кўпчилиги бугунги кунда ўзбек қўшиқ сан’атининг классикасига айлантиргани аниқ. Улар халқ томонидан севилади ва ҳозиргача концертларда ижро этилади, радио ва телевидения орқали эшитилади. Ўзбекистондаги ҳар бир тўй маросими бугун ҳам „Тўйлар Муборак...!“ қўшиғи билан очилади. („Тоҳир ва Зуҳра“ мусиқали драмасидаги тўй табриги, биринчи марта 1939-йилда ижро этилган.)
Собир Абдулла 1972-йил 24-октябрда вафот этди. Тошкентдаги (Чиғатой қабристони) дафн этилган.
Оиласи
- Хотини — Саодатхон Абуллаева, (1912 — 1972), уй бекаси.
- Ўғли — Яшин Абдуллаэв, (1931 - 1992), физик электроника, тўрт қиз ва бир ўғли бор.
- Қизи — Яшна Абдуллаэва, (1935 - 2018), ядро физикаси, бир қиз ва бир ўғли бор.
- Қизи — Гулшан Абдуллаэва, (1939 - 2005), инфексионист, ўғиллари бор.
- Қизи — Равшан Абдуллаева, (1944 - 2015), филолог, қизи бор.
Унвонлар ва мукофотлар
- 1944 - Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган санъат арбоби.
- 1965 - Ўзбекистон ССР халқ шоири
- 1971 - „Девон“ шеърий тўплами учун Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти
- Меҳнат Қизил Байроғи Ордени (18.03.1959)
- 2 маротаба "Меҳнат фахрийси" медали (31.01.1939; 1950)
- 2 маротаба „Шон-шараф белгиси“ ордени (1944; 1946)
Манбалар
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ Налёт на корреспондента (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)
- ↑ „Журнал Муштум“ (деадлинк). 2014-йил 26-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 25-апрел.
- ↑ „Узбекский государственный музыкальный театр драмы и комедии им. Мукими“ (деадлинк). 2013-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 25-апрел.
- ↑ Турсунов Т. Абдулла Сабир // Театральная энциклопедия / под ред. С. С. Мокульского. — Андоза:М.: Советская энциклопедия, 1961. — Т. 1.
Адабиётлар
- Абдураҳмоно ва М., Собир Абдулла. Ҳаёти ва ижоди ҳақида очерк, Т., 1965; Аб дураҳм о н о ва М., Замин ва замон куйчиси, Т., 1975.
- Совет Ўзбекистони ёзувчилари. Тошкент. 1959-йил.
- Р. Муқимов. „Собир Абдулла“ (Адабий портрет). Тошкент. 1965-йил.
- С. Абдуллоҳ. „Шоирлар шаҳри, фозиллар фаҳри – Қўқондан мен“ (Мен Қўқонданман – шоирлар шаҳри, олимлар фахри), Ж. „Ўзбек тили ва адабиёти“, 3-сон, Тошкент, 1970, 73-78-бетлар.
- С. Абдуллоҳ. „Ўттиз йил қиссаси“. „Тошкент оқшоми“ газетаси (Тошкент оқшоми), 12.03.1970.
- М. Абдураҳмонова. „Ер ва вақт қо'шиқчиси“. Тошкент, 1975-йил.
- М. Абдураҳмонова. Собир Абдуллоҳ. Ҳаёти ва изҳоди (Собир Абдулла. Ҳаёти ва ижоди). Тошкент. 1980-йил.
- М. Абдураҳмонова. „Собир Абдулла таваллудинг 90 йиллигига“ (С.Абдулла таваллудининг 90 йиллигига). Ж. „Шарқ юлдузи“ (Шарқ юлдузи), 9 – 10, 1995-йил.
- Я.Абдуллаэва. Ота хотиралари (С.Абдулла таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан) Правда Востока. Тошкент, 10.02.2006 й.
- С. Абдуллоҳ. „Зебо эт кет...“ (С. Абдулла таваллудининг 100 йиллигига. Н. Каримов таҳрири), 2007, Тошкент.
- Н. Каримов. "Собир Абдулла". “Шарқ юлдузи”, 2015-йил, 4-сон, (сарлавҳа: „Тарих карвони“).
- Р. Аҳмад.„ТАСВИР“. 2016 й-ил 22-сентябр, 38-сон (809) (сарлавҳа: “ма’навият”).
Ҳаволалар
- Собир Абдулла га таъзиянома, „Совет Ўзбекистони“ газетаси
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
- 18-sentyabrda tugʻilganlar
- 1905-yilda tugʻilganlar
- Qoʻqonda tugʻilganlar
- 1972-yilda vafot etganlar
- 24-oktyabrda vafot etganlar
- Toshkentda vafot etganlar
- Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
- „Shon-sharaf belgisi“ ordeni olgan kavaleriya
- Mehnatda oʻrnak koʻrsatganlik uchun medali sohiblari
- „1941-1945 yillar Ulugʻ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali bilan taqdirlanganlar
- Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
- Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
- Oʻzbekiston SSR xalq shoirlari
- Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar