Adib Sobir Termiziy: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Adib Sobir Termiziy | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Shaxsiyat bilgiqutisi | |||
| ismi = Sobir Termiziy | |||
| tasvir = | |||
| tasvir_eni = | |||
| izoh = | |||
| asl_ismi = Shahobiddin Ahmad ibn Abdulloh, Shahobiddin ibn Ismoil | |||
| tavallud_paytidagi_ismi = | |||
| tavallud_sanasi = [[1078-yil]] | |||
| tavallud_joyi = | |||
| vafot_sanasi = [[1151-yil]] | |||
| vafot_joyi = | |||
| fuqaroligi = | |||
| taʼlimi = | |||
| kasbi = [[shoir]] | |||
| dini = [[Islom]] | |||
| faoliyat_yillari = | |||
| asarlari = | |||
| boʻyi = | |||
| unvoni = | |||
| turmush_oʻrtogʻi = | |||
| bolalari = | |||
| otasi = | |||
| onasi = | |||
| qarindoshlari = | |||
| mukofotlari = | |||
| veb-sayt = <!-- {{URL|sayt havolasi}}--> | |||
| imzosi = | |||
}} | |||
'''Adib Sobir Termiziy''' ({{Lang-ar|صابر الترميزي}} — Sobir Termiziy; toʻliq ismi: '''Shahobiddin Ahmad ibn Abdulloh''' yoki '''Shahobiddin ibn Ismoil''') — [[shoir]], maʼrifatparvar olim. | |||
== Hayoti == | |||
Sobir Termiziy [[Termiz|Termiz shahri]]da tavallud topgan va shu yerda voyaga yetgan. [[Astronomiya]] va [[matematika]] bilan shugʻullangan. Bir necha yil [[Arabiston]] va [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]]da sayohatda yurgan. 30 yil [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]] [[hokim|hokimi]] [[Abulqosim Ali ibn Jaʼfar]] [[saroy (qasr)|saroy]]ida, soʻng [[Marv]]da [[saljuqiylar|saljuqiy]] hukmdor [[Sulton Sanjar]] saroyida xizmat qilgan, u yerdagi [[adabiy muhit]] bilan tanishgan. [[Umar Xayyom]], Futu-xiy, [[Marvaziy Abulabbos|Marvoziy]], [[Anvariy]], [[Kotibiy]], [[Said Hasan Gʻaznaviy]] kabi shoir va [[olim]]lar bilan [[muloqot]]da boʻlgan. Sobir Termiziy [[ijod]]ida [[ijtimoiy fikr|ijtimoiy]], [[Taʻlim|taʼlim]]-[[tarbiya]]viy fikrlar, [[ilm]]-[[fan]], [[odob]] va [[axloq]]ni ulugʻlash, ishq-[[muhabbat]] va [[tabiat]] [[goʻzallik]]larini kuylash asosiy oʻrinni egallagan („Nihoyat haddan oshdi…“, „Ilm sharafiga…“, „Bahor fasli…“, „Garchi olimning …“, „Kechamiz tugaru oxir tong otar“, „Bir zamon boʻlgayki…“ va boshqalar)<ref>Oʻrta asr sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi ensiklopediyasi. — Samarqand. Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2016. — B. 650.</ref>. | |||
== Xotirasi == | |||
*Adib Sobir Termiziyning hayoti, ijodi va bir qancha salmoqli ishlari haqida turli zamonlarning [[shuaro]] va [[Ulamo|ulamolari]] oʻzlarining fikrlarini bildirib, mehnatlarini ezozlab kelgan. Jumladan: | |||
* [[Eron]] [[Adabiyotshunoslik|adabiyotshunosi]] [[Said Nafisiy]] „<nowiki/>[[Az shuaroi Turkiston]]<nowiki/>“, yaʼni turkiston shoirlaridan [[Roʻdakiy]], [[Daqiqiy]] va [[Farruxiy|Farruxiylardan]] boshqa hech kim soʻzlar maʼnosini jilvalatishda, mazmunlashda Adib Sobirga yetisholmagan kabi fikrlarini bildirb oʻtgan<ref>[[Ahmad Abdulloyev]], [[Adib Sobir Termiziy asari|Adib Sobir Termiziy]], Dushanbe, „Donish“ nashriyoti, 1969-yil, 149-bet</ref>. | |||
* Said Nafisiy yana takidlashicha, Adib Sobir Termiziy dunyo tamaddunida [[Firdavsiy|Firdavsiyu]] [[Umar Xayyom|Hayyom]], [[Saʼdiy Sheroziy|Saʼdiyu]] [[Nizomiy Ganjaviy|Nizomiylardek]] shuhrat topmasada, soʻz ahlining yigʻin majlislarida va [[kitob]] ahli orasida uning [[Adabiy maqom|adabiy maqomi]] har qachon yuksak darajada boʻlgan. | |||
* [[Rashiduddin Vatvot]] shoir haqida shunday fikrlar bildirgan: "Ey Sobir, sening ilming yer yuzini ham oladi, sening qadringa yetganni va sharaf etganni osmon ham poyingga paslaydi<ref>[[Ahmad Abdullayev]][[Adib Sobir Termiziy asari|, Adib Sobir Termiziy]], [[Dushanbe]], „Donish“ nashriyoti, 1969-yil, 147-bet</ref>". | |||
* [[Davlatshoh Samarqandiy]] uni oʻz asridagi shoirlarning [[Sardaft|sardaftari]] boʻlgan deya taʼriflaydi. | |||
* [[Ozarbayjon|Ozarbayjonning]] [[Nizomiy Ganjaviy|Nizomiydan]] keyingi yirik shoiri [[Afzaluddin Badil|Afzaluddin Badil Ibrohim ibn Ali Hoqoniy]] Adib Sobirga eʼtiqodli izdosh hisoblangan. | |||
* [[Avhaduddin Anvariy]] shoirlikda uni musallam tutgan va qasidalar bagʻishlab yozgan<ref>[[Davlatshoh Samarqandiy]], „<nowiki/>[[Tazkirat ush-shuaro]]<nowiki/>“dan parchalar, „Fan“ nashriyoti, Toshkent, 1967, 22-bet</ref>. | |||
== Adabiy merosi == | |||
[[Fayl:Adib Sabir receiving a robe of honour from Ahmad Sanjar. Copied by ʻAbd al-Muʼmin al-ʻAlavi al-Kashi between February 1314–February 1315.jpg|thumb|Adib Sobir Ahmad Sanjardan faxriy libos olmoqda. Abdulmoʻmin al-Alaviy al-Koshiy tomonidan 1314-yil fevraldan 1315-yil fevralgacha koʻchirilgan.]] | |||
Adib Sobir Termiziyning [[Adabiy meros|adabiy merosi]] katta qismni tashkil qiladi. Bizga uning turli nusxadagi [[Devon|devonlari]] orqali 6947 [[bayt]] sheʼrlari yetib kelgan. [[Bayoz|Bayozlar]] orqali yetib kelgan sheʼrlarni ham qoʻshganda jami 7045 baytni tashkil qilgan. Shoir Devon va sheʼrlari hozirda [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyaning]] [[Indiana Offis kutubxonasi|Indiana Offis kutubxonasida]], [[Eron Islom Respublikasi tarixi|Eron Islom respublikasining]] [[Shuaro|shuarolar]] majlisi, [[Hindiston|Hindistonning]] [[Kalkutta]], [[Mumbay]] shaharlari [[Kutubxona|kutubxonalarida]], [[Ozarbayjon fanlar akademiyasi|Ozarbayjon fanlar Akademiyasida]] va [[Tojikiston Fanlar Akademiyasi|Tojikiston fanlar Akademiyasi]] sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida saqlanib keladi<ref>[[Muhammad Azimov]], „<nowiki/>[[Surxondaryo ijodkorlari]]<nowiki/>“. [[Qarshi]], „Nasaf“ nashriyoti</ref>. | |||
Shoirning ijod yoʻnalishiga nazar tashlasak, asarlarida ijtimoiy, taʼlim-tarbiyaviy fikrlar, [[ilm-fan]], odob-axloqni ulugʻlash, tabiat goʻzalliklarini kuylash kabi mavzular yorqin ifoda topgan. [[Tarjiʼband|Tarji’band]] va [[Ruboiy|ruboiylarning]] koʻpchiligida hayotiy voqealar tasvirlangan. Sheʼrlari asosan [[Fors tili|fors tilida]] boʻlib, devonlari bilan birga bir nechta nusxalari [[Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi|Oʻzbekiston FA]] [[Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti|sharqshunoslik institutida]] saqlanadi. Devoni [[Eron|Eronda]] nashr etilgan (1952), u 109 [[qasida]], 66 ta [[gʻazal]], 113 [[Qitʼa (lirik janr)|qitʼa]], 7 [[Tarjiʼband|tarji’band]], 92 [[Ruboiy|ruboiydan]] iborat 7000 baytni tashkil qiladi<ref>[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|OʻzME]], 1-tom, [[Toshkent]], 2000, 131-bet</ref>. | |||
== Abadiylashtirish == | |||
Shoir ijodini oʻrganish va saqlashda [[Oʻzbekiston tarixchilari|Oʻzbekistonlik tarixchilarning]] hissasi katta. Ulardan [[filologiya]] fanlari doktori, [[professor]] [[Ahmad Abdullayev]] hayotining koʻp yillarini bu boradagi tadqiqotlarga bagʻishladi, nomzodlik disertatsiyalari himoya qildi. Dastlab u 1956-yilda Adib Sobir Termiziyning „<nowiki/>[[Devon (Sobir Termiziy)|Devon]]<nowiki/>“ini chop ettirgan va 1969-yilda 14 bosma toboqdan iborat 200 betlik „<nowiki/>[[Adib Sobir Termiziy (asar)|Adib Sobir Termiziy]]<nowiki/>“ nomli ilmiy-tadqiqiy risolasini taqdim etdi. | |||
1965-1981-yillarda adibning „<nowiki/>[[Tanlangan asarlar (Sobir Termiziy)|Tanlangan asarlar]]<nowiki/>“ risolasi kirish soʻzi va izohi bilan birga ikki marta nashr ettirildi. 1976-yilda esa ilk marotaba Adib Sobir Termiziyning hayoti, ijodiyoti, shoir yashagan zamonning [[Siyosiy madaniyat|siyosiy]], [[ilmiy-adabiy muhiti]] haqida tahlil qilingan [[monografiya]] chop etildi. Uning birinchi boʻlimida [[Buxoro]], [[Samarqand]], [[Xorazm]], [[Marv]] shaharlari qatorida [[Termiz]] shahrining ham shu davrdagi ilmiy-adabiy muhiti manbalar bilan isbotlab berildi<ref>J.Esonov, Q.Joʻrayev, „<nowiki/>[[Boysun bayozi]]<nowiki/>“ toʻplamiga kirgan „''Serqirra olim''“ maqolasi, Toshkent, „<nowiki/>[[Choʻlpon nashriyoti|Choʻlpon]]<nowiki/>“ nashriyoti, 1996-yil, 144-145-betlar</ref>. | |||
Ahmad Abdullayevning adib hayotiga bagʻishlangan qissasi muqaddima va izohdan tashqari 24 bobni tashkil etadi. Unda shoirning umr yillari, fojeali qismati, oʻsha davr [[Termiz madaniyati]] haqida batavsil tasvirlangan. Bu toʻplam oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etilgan. | |||
'''Respublikamiz tarixida Adib Sobir Termiziyni oʻrganishga doir manbalar tartibi:''' | |||
1. [[Adabiyotshunoslik|Adabiyotshunos]] [[Abduqodir Hayitmetov|Abduqodir Hayitmetovning]] 1966-yilda chop etilgan maqolasi. | |||
2. 1967-yili nashr etilgan, [[Tarix|tarixchi]] [[Boʻriboy Ahmedov|Boʻriboy Axmedovning]] „<nowiki/>[[Mashhur kishilar hayoti]]<nowiki/>“ kitobi — unda Davlatshoh Samarqandiyning „<nowiki/>[[Tazkirat ush-shuaro]]<nowiki/>“ asaridan parchalaridagi mohir donishmand, fozil shoir Adib Shahobuddin Sobir haqidagi maʼlumotlar keltirilgan. | |||
3. [[Eshboy Pardayev]] tomonidan tarjima qilingan Ahmad Abdullayevning 1965-yilgi Adib Sobir Termiziy hayotiga bagʻishlagan nashri. Mazkur [[Oʻzbek tili|oʻzbekcha]] devon 1982- yilda baʼzi qoʻshimchalar kiritilgan, Eshboy Pardayevning nomi tushurib qoldirilgan holda „Saylanma“ boʻlib dunyoga namoyish qilindi. | |||
4. Eshboy Pardayev va [[Yoʻldosh Ismoyilov]] tomonidan yozilgan „<nowiki/>[[Sobir Termiziy (drama)|Sobir Termiziy]]<nowiki/>“ nomli [[dramatik asar]]<ref>{{Kitob manbasi |title=[[Termizdan nur]] |year=2015 |author=[[Abdulla Xolmirzayev]] |others=Qaraldi: 2023-yil, 45-bet |publisher=„Sanʼat“ jurnali nashriyoti}}</ref>. | |||
== Adabiyotlar == | |||
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil | |||
* {{cite book |last=[[Termizdan nur]] |first=[[Abdulla Xolmirzayev]] |author-link=:en: |date=2015 |title=„Sanʼat“ jurnali nashriyoti}} | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
== Havolalar == | |||
{{Vikiiqtibos}} | |||
[[Turkum:Kishilar]] | |||
[[Turkum:Xorazmshohlar davlati shoirlari]] | |||
[[Turkum:1078-yilda tugʻilganlar]] | |||
[[Turkum:1147-yilda vafot etganlar]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Sobir Termiziy | |
|---|---|
| Shahobiddin Ahmad ibn Abdulloh, Shahobiddin ibn Ismoil | |
| Tavalludi | 1078-yil |
| Vafoti | 1151-yil |
| Kasbi | shoir |
| Dini | Islom |
Adib Sobir Termiziy (arabcha: صابر الترميزي — Sobir Termiziy; toʻliq ismi: Shahobiddin Ahmad ibn Abdulloh yoki Shahobiddin ibn Ismoil) — shoir, maʼrifatparvar olim.
Hayoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sobir Termiziy Termiz shahrida tavallud topgan va shu yerda voyaga yetgan. Astronomiya va matematika bilan shugʻullangan. Bir necha yil Arabiston va Xurosonda sayohatda yurgan. 30 yil Xuroson hokimi Abulqosim Ali ibn Jaʼfar saroyida, soʻng Marvda saljuqiy hukmdor Sulton Sanjar saroyida xizmat qilgan, u yerdagi adabiy muhit bilan tanishgan. Umar Xayyom, Futu-xiy, Marvoziy, Anvariy, Kotibiy, Said Hasan Gʻaznaviy kabi shoir va olimlar bilan muloqotda boʻlgan. Sobir Termiziy ijodida ijtimoiy, taʼlim-tarbiyaviy fikrlar, ilm-fan, odob va axloqni ulugʻlash, ishq-muhabbat va tabiat goʻzalliklarini kuylash asosiy oʻrinni egallagan („Nihoyat haddan oshdi…“, „Ilm sharafiga…“, „Bahor fasli…“, „Garchi olimning …“, „Kechamiz tugaru oxir tong otar“, „Bir zamon boʻlgayki…“ va boshqalar)[1].
Xotirasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Adib Sobir Termiziyning hayoti, ijodi va bir qancha salmoqli ishlari haqida turli zamonlarning shuaro va ulamolari oʻzlarining fikrlarini bildirib, mehnatlarini ezozlab kelgan. Jumladan:
- Eron adabiyotshunosi Said Nafisiy „Az shuaroi Turkiston“, yaʼni turkiston shoirlaridan Roʻdakiy, Daqiqiy va Farruxiylardan boshqa hech kim soʻzlar maʼnosini jilvalatishda, mazmunlashda Adib Sobirga yetisholmagan kabi fikrlarini bildirb oʻtgan[2].
- Said Nafisiy yana takidlashicha, Adib Sobir Termiziy dunyo tamaddunida Firdavsiyu Hayyom, Saʼdiyu Nizomiylardek shuhrat topmasada, soʻz ahlining yigʻin majlislarida va kitob ahli orasida uning adabiy maqomi har qachon yuksak darajada boʻlgan.
- Rashiduddin Vatvot shoir haqida shunday fikrlar bildirgan: "Ey Sobir, sening ilming yer yuzini ham oladi, sening qadringa yetganni va sharaf etganni osmon ham poyingga paslaydi[3]".
- Davlatshoh Samarqandiy uni oʻz asridagi shoirlarning sardaftari boʻlgan deya taʼriflaydi.
- Ozarbayjonning Nizomiydan keyingi yirik shoiri Afzaluddin Badil Ibrohim ibn Ali Hoqoniy Adib Sobirga eʼtiqodli izdosh hisoblangan.
- Avhaduddin Anvariy shoirlikda uni musallam tutgan va qasidalar bagʻishlab yozgan[4].
Adabiy merosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Adib Sobir Termiziyning adabiy merosi katta qismni tashkil qiladi. Bizga uning turli nusxadagi devonlari orqali 6947 bayt sheʼrlari yetib kelgan. Bayozlar orqali yetib kelgan sheʼrlarni ham qoʻshganda jami 7045 baytni tashkil qilgan. Shoir Devon va sheʼrlari hozirda Buyuk Britaniyaning Indiana Offis kutubxonasida, Eron Islom respublikasining shuarolar majlisi, Hindistonning Kalkutta, Mumbay shaharlari kutubxonalarida, Ozarbayjon fanlar Akademiyasida va Tojikiston fanlar Akademiyasi sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida saqlanib keladi[5].
Shoirning ijod yoʻnalishiga nazar tashlasak, asarlarida ijtimoiy, taʼlim-tarbiyaviy fikrlar, ilm-fan, odob-axloqni ulugʻlash, tabiat goʻzalliklarini kuylash kabi mavzular yorqin ifoda topgan. Tarji’band va ruboiylarning koʻpchiligida hayotiy voqealar tasvirlangan. Sheʼrlari asosan fors tilida boʻlib, devonlari bilan birga bir nechta nusxalari Oʻzbekiston FA sharqshunoslik institutida saqlanadi. Devoni Eronda nashr etilgan (1952), u 109 qasida, 66 ta gʻazal, 113 qitʼa, 7 tarji’band, 92 ruboiydan iborat 7000 baytni tashkil qiladi[6].
Abadiylashtirish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Shoir ijodini oʻrganish va saqlashda Oʻzbekistonlik tarixchilarning hissasi katta. Ulardan filologiya fanlari doktori, professor Ahmad Abdullayev hayotining koʻp yillarini bu boradagi tadqiqotlarga bagʻishladi, nomzodlik disertatsiyalari himoya qildi. Dastlab u 1956-yilda Adib Sobir Termiziyning „Devon“ini chop ettirgan va 1969-yilda 14 bosma toboqdan iborat 200 betlik „Adib Sobir Termiziy“ nomli ilmiy-tadqiqiy risolasini taqdim etdi.
1965-1981-yillarda adibning „Tanlangan asarlar“ risolasi kirish soʻzi va izohi bilan birga ikki marta nashr ettirildi. 1976-yilda esa ilk marotaba Adib Sobir Termiziyning hayoti, ijodiyoti, shoir yashagan zamonning siyosiy, ilmiy-adabiy muhiti haqida tahlil qilingan monografiya chop etildi. Uning birinchi boʻlimida Buxoro, Samarqand, Xorazm, Marv shaharlari qatorida Termiz shahrining ham shu davrdagi ilmiy-adabiy muhiti manbalar bilan isbotlab berildi[7].
Ahmad Abdullayevning adib hayotiga bagʻishlangan qissasi muqaddima va izohdan tashqari 24 bobni tashkil etadi. Unda shoirning umr yillari, fojeali qismati, oʻsha davr Termiz madaniyati haqida batavsil tasvirlangan. Bu toʻplam oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etilgan.
Respublikamiz tarixida Adib Sobir Termiziyni oʻrganishga doir manbalar tartibi:
1. Adabiyotshunos Abduqodir Hayitmetovning 1966-yilda chop etilgan maqolasi.
2. 1967-yili nashr etilgan, tarixchi Boʻriboy Axmedovning „Mashhur kishilar hayoti“ kitobi — unda Davlatshoh Samarqandiyning „Tazkirat ush-shuaro“ asaridan parchalaridagi mohir donishmand, fozil shoir Adib Shahobuddin Sobir haqidagi maʼlumotlar keltirilgan.
3. Eshboy Pardayev tomonidan tarjima qilingan Ahmad Abdullayevning 1965-yilgi Adib Sobir Termiziy hayotiga bagʻishlagan nashri. Mazkur oʻzbekcha devon 1982- yilda baʼzi qoʻshimchalar kiritilgan, Eshboy Pardayevning nomi tushurib qoldirilgan holda „Saylanma“ boʻlib dunyoga namoyish qilindi.
4. Eshboy Pardayev va Yoʻldosh Ismoyilov tomonidan yozilgan „Sobir Termiziy“ nomli dramatik asar[8].
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- Termizdan nur, Abdulla Xolmirzayev. „Sanʼat“ jurnali nashriyoti, 2015.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Oʻrta asr sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi ensiklopediyasi. — Samarqand. Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2016. — B. 650.
- ↑ Ahmad Abdulloyev, Adib Sobir Termiziy, Dushanbe, „Donish“ nashriyoti, 1969-yil, 149-bet
- ↑ Ahmad Abdullayev, Adib Sobir Termiziy, Dushanbe, „Donish“ nashriyoti, 1969-yil, 147-bet
- ↑ Davlatshoh Samarqandiy, „Tazkirat ush-shuaro“dan parchalar, „Fan“ nashriyoti, Toshkent, 1967, 22-bet
- ↑ Muhammad Azimov, „Surxondaryo ijodkorlari“. Qarshi, „Nasaf“ nashriyoti
- ↑ OʻzME, 1-tom, Toshkent, 2000, 131-bet
- ↑ J.Esonov, Q.Joʻrayev, „Boysun bayozi“ toʻplamiga kirgan „Serqirra olim“ maqolasi, Toshkent, „Choʻlpon“ nashriyoti, 1996-yil, 144-145-betlar
- ↑ Abdulla Xolmirzayev. Termizdan nur, Qaraldi: 2023-yil, 45-bet, „Sanʼat“ jurnali nashriyoti, 2015.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash] |
Vikiiqtibosda Adib Sobir Termiziyga tegishli iqtiboslar mavjud. |