Soldau konslageri
Иккинчи жаҳон уруши пайтида фашистлар Германияси томонидан ташкил этилган Солдау конслагери полшалик ва яҳудий маҳбуслар учун концлагер бўлган. Лагер Дзиаłдоwо (олмонча: Солдау ) да жойлашган, Полша шимоли-шарқидаги шаҳар. 1939-йил сентябр ойида фашист-совет қўшинларининг Полшага бостириб киришидан кейин Шарқий Пруссия вилоятига қўшилган[1].
Лагер Полша армиясининг собиқ казармасида СС-бригадефüрер Отто Раш томонидан Рейнхард Гейдричнинг розилиги билан ташкил этилган. Биринчи маҳбуслар 1939-йил сентябр ойининг охирида келтирилган. Улар Модлин қал’асининг Полша армияси ҳимоячилари эди, улар ўқ-дорилар ва озиқ-овқат етишмаслиги туфайли таслим бўлишга мажбур бўлишди[2]. Лагер турли мақсадларга хизмат қилган. У ерда Полша зиёлилари, руҳонийлар ва сиёсий маҳбуслар яширинча қатл этилди, бундан ташқари тумандаги барча психиатрия шифохоналаридан 1558 нафар беморлар ҳам ўлдирилди. Шунингдек, у Шарқий Пруссиядан ярим мустамлакачи Бош ҳукуматга депортация қилиш ва Рейхга қул меҳнати учун транзит маркази бўлиб хизмат қилган. Дастлаб вақтинчалик бўлиши мўлжалланган, дастлабки 1000 маҳбус учун лагер тез орада доимий бўлиб қолди ва янги немис Зиченау бўйлаб олиб келинган тинч аҳоли учун Арбеицерзиэҳунгслагер сифатида ўзгартирилди[3]. У ерда жами 30 000 маҳбусдан 10 000-13 000 га яқини ҳалок бўлди[1][4]. Урушдан сўнг, Халқаро кузатув хизмати (ИТС) қурбонларнинг кўплиги сабабли дастлаб лагерни Верничтунгслагер (қирғин лагери) деб таснифлади[3].
Лагер тарихи
Дзиаłдоwо шаҳри босиб олинган Полшанинг Учинчи Рейхга қўшилган қисмида жойлашган эди. Биринчи фуқаролик маҳбуслар Полша-Шарқий Пруссия чегарасидаги шаҳарлардан юк машиналарида ва поэздларда етиб келишди, улар нацистлар томонидан уйларидан чиқариб юборилган. Сабаби ҳудуд немис бўлмаганлардан этник тозаланган. Шунингдек, лагерда газ ишлатиш бўйича дастлабки тажрибалар ўтказилди[5]. Т4 ҳаракатига мувофиқ, Шарқий Пруссиядаги Кортау ва Региэрунгсбезирк Зиченау руҳий санаторийси каби санаторийлардаги руҳий беморлар Солдау лагерига олиб кетилган; 1940-йил 21-майдан 8-июнгача 1558 бемор Ланге Cоммандо томонидан газ фургонида ўлдирилган[6][7]. Ланге Солдауда олинган чиқинди газлар билан боғлиқ тажрибасидан Челмно қирғин лагерини қуришда фойдаланган[5].
Ҳожатхона казармалари йўқ эди, фақат иккита тешик, ҳар бирига тахталар қўйилган, очиқ майдонда. Сон-саноқсиз маҳбуслар орасида тиф эпидемияси бошланди[8]. Олтита немис қўриқчиси ҳалок бўлган ва 1941-йилнинг ёзида Солдау лагери Арбеицерзиэҳунгслагер (сўзма-сўз „ишчи таълим лагери“) сифатида қайта ташкил этилди. Меҳнат лагери маҳбуслари алоҳида кичик лагерларга бўлиниб, мажбурий қишлоқ хўжалиги меҳнати ва қурилиш ишлари билан шуғулланган. Лагер 1945-йилнинг январида ёпилган. Полша расмий ҳисоб-китобларига кўра, 30 000 маҳбусдан 13 000 га яқини ҳалок бўлган[1].
Оммавий қотилликлар бир неча юз гектарга тарқалган Биаłуcки ўрмонида (Лас Биаłуcки) амалга оширилди. Унга маҳбусларнинг ўзлари томонидан қурилган йўл бор эди. Қурбонлар қатл қилинадиган жойга олиб кетилган. Йўлнинг ўнг томонида бешта катта чуқурчалар билан бирга ўрмонда СС отишмаларини кутаётганлар учун кичик казарма қурилган эди. Замонавий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қурбонлар сони дастлаб тахмин қилинганидан кўпроқ бўлиши мумкин ва 20 000 кишига етган. Улар орасида Солдауда қамоққа олинган нафақат поляклар ва яҳудийлар, балки совет асирлари ва ҳатто қораланган немислар ҳам бор эди. 1944-йил охирида ўнлаб яҳудийлар жасадларни ёқиш учун олиб келинди. Шундан сўнг уларнинг барчаси қирғин қилинди[9].
2019-йилда Биалути қишлоғи яқинида ўлдирилган лагер асирларининг 1,5 тонна куйган қолдиқлари топилди ва эксгумация ишлари бошланди[10]. 2022-йил июл ойига келиб, Биалути ўрмонида иккита оммавий қабр жойлашган бўлиб, уларда тахминан 17 тонна одам кули бор эди, бу камида 8000 кишидан кўпроқ лагер аъзолари эди[11].
Сублагерлар

Солдау (Дзиаłдоwо) конслагерида маҳбуслар сақланадиган учта кичик лагер мавжуд эди. Кичик лагерлар яқин атрофдаги Илово-Осада (расмда), Млавка ва Носарзево Борове аҳоли пунктларида жойлашган эди — Труппенüбунгсплатз „Миэлау“ ҳарбий полигонининг жойлашган жойи 300 сқуаре километре (120 кв ми) . [12] Полигон бошқа тинч аҳоли қаторида Солдау асирлари томонидан қурилган. Янги Берлин лақабли обект нацистлар томонидан Барбаросса операциясида армия танкларини таъмирлаш ва қайта жиҳозлаш, танкга қарши қуроллар ва артиллерияни синовдан ўтказиш учун ишлатилган[12].
Илово транзит лагери деб номланувчи кичик лагер 1941-45 йилларда мавжуд эди. Маҳбуслар Илово шаҳридаги ғиштли бинода (расмда) ва қўшни казармада ушлаб турилган. Маҳбуслар орасида 2000 га яқин полшалик беш ва ундан кичик ёшдаги болалар, шунингдек, туғилишни кутаётган ҳомиладор аёллар бор эди. Эркаклар, шу жумладан поляклар ва советлар (Барбаросса операциясидан кейин) у ерда фақат кўчирилгунга қадар бир неча кун ушлаб турилган. Болаларнинг кўпчилиги аллақачон Учинчи Рейхга сургун қилинган қул ишчиларига тегишли эди. Болалар немислаштириш учун танловдан ўтди ва немис оилаларига юборилди. Танланмаганлар орасида ўлим даражаси жуда юқори эди. Лагерда на дори-дармон, на шифокорлар бор эди. Озиқ-овқат ва сув рационга киритилган. Туғилгандан кейин маҳкум аёллар бошқа меҳнат лагерларига қайтарилди[13][14].
Машҳурлар

Солдау конслагерининг маълум қурбонлари қуйидагилардир:
- Муборак Антони Жулиан Ноwоwиэжски, Рим-католик эпископи (1858-1941)[15]
- Муборак Леон Ветмански, католик эпископи (1886-1941)[15]
- Миэcзйсłаwа Ковалска (пл), роҳиба (1902-1941), Иккинчи жаҳон уруши шаҳидларининг 108 нафар шаҳидларидан бири
- Владислав Скиэрковски, руҳоний (1886-1941)
Дзиалдоводаги Совет НКВД лагери
Совет қўшинлари Полша бўйлаб юриш пайтида Қизил Армия келганидан кейин 1945-йил 18-январда Дзиалдоводаги бўшатилган фашистлар лагери тикланди, бу сафар НКВД махфий полицияси томонидан маҳаллий немис (Рейхсдейцче), шунингдек Померания, Вармия, Масурия ва Мазовзе вилоятларидан келган Волксдеуцче маҳбуслар учун совет конслагери сифатида тикланди. Лагер 1945-йил охирида тугатилди. Маҳбуслар Полшадан юк поездларида Совет Иттифоқидаги лагерларга олиб кетилган[16][17].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Марек Прзйбйсзеwски, ИБҲ Опраcоwаниа — Дзиаłдоwо жако cентрум администраcйжне зиэми сасиńскиэж (Дзиаłдоwо ас cентре оф лоcал администратион). Интернет Арчиве, 22 Оcтобер 2010.
- ↑ Марcин Ҳаждук. „4 Пулк Пиэчотй наcиэра на Модлин (Аттаcк он Модлин бй тҳе 32нд Инфантрй Дивисион Регимент 4)“. Фалл Wеисс : Инфантериэ Регимент 4 Колберг (ноw Коłобрзег, Поланд) (2011). Қаралди: 2014-йил 2-август.
- ↑ 3,0 3,1 Стефан М. „Бриэф Чронологй Оф Тҳе Конзентратионслагер Сйстем“. Соурcе: Дас натионалсозиалистисче Лагерсйстем бй Мартин Wеинманн, Анне Каисер, Урсула Краусе-Счмитт. Интернатионал Траcинг Сервиcе (1949). Қаралди: 2014-йил 28-июл.
- ↑ Броwнинг, п. 34
- ↑ 5,0 5,1 Чристопҳер Р. Броwнинг. Ремемберинг Сурвивал: Инсиде а Нази Славе-Лабор Cамп. W. W. Нортон & Cомпанй, 2011 — 53–54-бет. ИСБН 978-0393338874.
- ↑ Тҳе Симон Wиэсентҳал Cентер. „Респонсес то Ревисионист Аргуменц (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-04-03 санасида архивланган)“. Аccессед Новембер 28, 2006.
- ↑ Жеwиш Виртуал Либрарй. „Тҳе Девелопмент оф тҳе Гас-Ван ин тҳе Мурдеринг оф тҳе Жеwс“. Аccессед Новембер 28, 2006.
- ↑ Чристопҳер Р. Броwнинг. Ремемберинг Сурвивал. Ибидем, 2011 — 54-бет. ИСБН 9780393338874.
- ↑ Мроcзна ҳисториа Ласу Биаłуcкиэго. Тwорзймй абй żйć, żйжемй абй тwорзйć. 14 Септембер 2011. (полякча)
- ↑ WИŚНИОWСКА, Жоанна. „Одкопано сзcзąтки cо нажмниэж 50 осóб, w тйм дзиэcи. То офиарй збродни wоженнеж“ (Полиш). Wйборcза.пл (2019-йил 6-ноябр). Қаралди: 2022-йил 15-июл. „Титле: Тҳе ремаинс оф ат леаст 50 пеопле, инcлудинг чилдрен, ҳаве беэн унеартҳед. Тҳей аре виcтимс оф а wар cриме“.
- ↑ „Ашес оф ат леаст 8,000 пеопле мурдеред бй Назис фоунд ин Биалутй Форест нортҳ оф Поланд'с cапитал Wарсаw“. Аустралиан Броадcастинг Cорпоратион (2022-йил 15-июл). Қаралди: 2022-йил 15-июл.
- ↑ 12,0 12,1 Праcа Збиороwа. „Носарзеwо Бороwе : Труппенüбунгсплатз "Миэлау"“ (пл). Полска Ниэзwйкłа: Мазоwиэcкиэ. Прзеwодник. Wйдаwниcтwо Демарт публишинг (2012-йил 5-июн). Қаралди: 2014-йил 1-август.
- ↑ Иłоwо: wарто зобаcзйć (Иłоwо поинц оф интерест) (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-08-07 санасида архивланган) Илоwо.wм.пл, 2010-09-27.
- ↑ Иłоwо-Осада. Ҳитлероwски Обóз Прзежścиоwй Солдау (КЛ) Полска Ниэзwйкłа: wармиńско-мазурскиэ. Прзеwодник.
- ↑ 15,0 15,1 Доcумент 3264-ПС. Нази Cонспираcй анд Аггрессион, Волуме В. УС Говернмент Принтинг Оффиcе, Wашингтон ДC: 1946, пп. 1018-1029.
- ↑ Зеспół. „Дзиаłдоwо“. Запомниане Обозй (Форготтен Cампс) (2014). 2014-йил 21-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 19-август.
- ↑ Патрйк Пиэкарски & Жаcек Зйберт. „Дзиаłдоwо“. Ҳисториа. Дзиаłдоwскиэ Cентрум Cаритас (2006). Қаралди: 2014-йил 19-август.