Ziyosfera

Sonja Graf

Сусанна „Сонжа“ Граф[1] (1908-йил 16-декабр - 1965-йил 6-март) — немис ва америкалик шахматчи. У аёллар ўртасида жаҳон чемпионати иккинчи ўринни эгаллаган ва икки карра АҚШ чемпиони бўлган. 2016-йилда у Бутунжаҳон шахмат шон-шарафи киритилди[2].

Дастлабки йиллар

Мюнхенда туғилган Сюзанна Граф 1906-йилнинг сентабрида Мюнхенга кўчиб келган Самара вилоятидан Волга бўйи немисларидан Ёзеф Граф ва Сюзанна Зиммерманнинг қизи эди[3]. Унинг отаси дастлаб Россияда руҳоний бўлган, лекин рассом сифатида ҳаёт кечириш учун Мюнхенга кўчиб ўтган. Кейинроқ у отаси қўлидан қанча азоб чекаётган бўлса-да, болалигида унга шахмат ўйинини ўргатганидан миннатдор эканини ёзган.

Шахмат унинг руҳий ва жисмонан қочиш воситасига айланди ва у бутун вақтини Мюнхендаги шахмат кафеларида ўтказа бошлади. Унинг қаҳвахона ўйинчиси сифатида шон-шуҳратлари ошиб борди ва у немис устаси Сиэгберт Тарраш билан танишди ва унинг протéгеси бўлди. Йигирма уч ёшида у бир вақтнинг ўзида Рудолф Шпилманни икки марта мағлуб этди ва шахмат бўйича профессионалга айланди. У бутун Европа бўйлаб саёҳат қилишни бошлади, шахмат бўйлаб тажриба орттириш учун ҳам, ўша пайтда Мюнхенда жойлашган даҳшатли Миллий социалистик ҳаракатдан узоқлашиш учун ҳам.

ХХ асрнинг дастлабки ўн йилликларида шахматчилар аёл камдан-кам учрайди ва Соня Граф машҳурлик ва эътибордан завқланиб, тўсатдан пайдо бўлган шон-шуҳрат унга янги саёҳатчи турмуш тарзининг эркинлиги ва мустақиллигидан фойдаланганидек олиб келди. 1934-йилда у Амстердамда бўлиб ўтган норасмий ўйинда ўша даврнинг бошқа аёл чемпиони Вера Менчикга қарши ўйнади, кейин эса 1937-йилда Австриянинг Семмеринг шаҳрида бўлиб ўтган жаҳон чемпионатининг расмий ўйинида. У иккала ўйинда ҳам мағлуб бўлди (1–3 ва 4½–11½), лекин Менчик билан бирга ўша йили Прагада ўтказиладиган эксклюзив эркаклар турнирида қатнашиш учун таклиф қилинди. У чемпионларнинг ҳеч бирида ғалаба қозона олмади ва унинг энг яхши натижаси эстониялик уста Пол Керес билан дуранг бўлди.

Аргентина ва АҚШда

1939-йилда Соня Граф 8-шахмат олимпиадаси билан бир вақтда ўтказилган шахмат бўйича аёллар ўртасидаги жаҳон чемпионатида иштирок этиш учун Аргентинанинг Буэнос-Айрес шаҳрига борди. Гитлер ҳукуматига очиқчасига бўйсуниши натижасида у немис иштирокчилари рўйхатидан чиқарилди ва „Либре“ (испанчада „эркин“) байроғи остида ўйнади[4]. Сентабр ойида, турнир давом этаётган бир пайтда, Германия Полшага бостириб кириб, Иккинчи Жаҳон урушини бошлаб юборди ва мусобақада мисли кўрилмаган тартибсизликларни келтириб чиқарди. Баъзи жамоалар мусобақани тарк этишди, бошқалари эса маълум мамлакатлар жамоалари билан ўйнашни рад этишди. Граф ҳам, Менчик ҳам бутун турнирни ўтказдилар. Граф 16 ўйинда ғалаба қозонди ва 3 та мағлубиятга учради ва иккинчи ўринни эгаллади. Менчикка қарши ўйинда Граф ғалаба қозонганидан сўнг мағлуб бўлди, бу ҳар доим афсусда эди („Менчикга қарши, у жаҳон чемпиони бўлганида, мен ғалаба қозонган эдим, лекин мен сиз ўйлаган ва ютқазган энг аҳмоқона учта ҳаракатни топдим“. — Ню-Ёркер, 1964-йил 19-сентабр). Уруш бошланганидан сўнг, Соня Граф ва бошқа кўплаб Олимпиада иштирокчилари[5] Аргентина хавфсизлигида қолишга қарор қилишди[6]. У тезда маҳаллий испан тилини ўрганди, маданиятга сингиб кетди ва шахматчи сифатидаги тажрибасини тасвирлайдиган “ Асí жуэга уна мужер ” (Аёл шундай ўйнайди) ва “ Ё Сой Сусанн ” (“Мен Сусаннман ”) китобларини ёзди. болалигида у кўрган жисмоний ва руҳий зўравонликларни айтиб берди. У 1947-йилда турмушга чиққан денгизчи савдогар Вернон Стивенсон билан ҳам учрашди.

Янги турмуш қурганлар Жанубий Калифорнияга кўчиб ўтишди ва Ҳоллйwоодга жойлашишди ва Граф Сонжа Граф-Стивенсон номи билан ўйнай бошлади. У ўғли Александрни туғиш ва тарбиялаш учун шахматни тарк этди, аммо кейинчалик 1957-йилда аёллар ўртасидаги шахмат бўйича АҚШ чемпионатида ғолибликни қўлга киритди (Жисела Кан Грессер билан). У оиласи билан Ню-Ёркдаги Гринвич қишлоғига кўчиб ўтди ва у ерда Лиса Лейннинг малика гарови шахмат эмпориумида шахмат дарсларини берди. 1964-йилда у АҚШ аёллар чемпионатида иккинчи ғалабасини қўлга киритди, аммо кейинги йил унинг ҳаётига зомин бўладиган жигар касаллигидан азият чекди. Сонжа Граф Ню-Ёрк шаҳрида 56 ёшга тўлганидан икки ярим ой ўтиб вафот этди.

Манбалар

  1. ↑ Ҳер реал наме wас Сусанна Граф, аccординг то Кен Wҳйлд Фоундатион & Ассоcиатион анд Пассенгерс оф тҳе Пириáполис
  2. ↑ „Сонжа Граф-Стевенсон“. Wорлд Чесс Ҳалл оф Фаме.
  3. ↑ "Чилдҳоод оф Сонжа (Сусанна) Граф - тҳе солутионс то (неарлй) алл опен қуэстионс", Кен Wҳйлд Ассоcиатион
  4. ↑ Негеле. „Лифе сторй оф фемале продигй Сонжа Граф-Стевенсон“. Кен Wҳйлд Ассоcиатион (10-феврал 2007-йил). Қаралди: 23-январ 2021-йил.
  5. ↑ Мигуэл Наждорф, Гидеон Стåҳлберг, Паулино Фрйдман, Эрич Элискасес, Паул Мичел, Лудwиг Энгелс, Алберт Беcкер, Ҳеинрич Реинҳардт, Жиří Пеликáн, Карел Скалиčка, Маркас Луcкис, Мовсас Феигинс, Илмар Рауд, Моше Cзерниак, Меир Рауч, Виcтор Wинз, Аристиде Громер, Франcисзек Сулик, Адолф Сеитз, Чрис де Ронде, Зелман Клеинстеин, Паулетте Счwартзманн
  6. ↑ Лист оф плаерс wҳо ремаинед ин Аргентина ин 1939: „Асиладос эн 1939“ (эс). 2009-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган.

Ҳаволалар

  • Артиcле фром Тҳе Неw Ёркер (Септембер 19, 1964)
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sonja_Graf" dan olindi