Sotsial davlat sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Social-expenditures-2001-OCSE.png|thumb|350x350px| Iqtisodiy [[Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti|hamkorlik tashkiloti mamlakatlarida]] ijtimoiy xarajatlar [[Yalpi ichki mahsulot|YaIMning]] ulushi sifatida, 2001-yil.]]
'''Ijtimoiy davlat''' ({{lang-de|Sozialstaat}}) [[davlat]]ning boshqaruv modeli boʻlib, undagi mavjud siyosatga koʻra, har bir fuqaroning munosib turmush darajasi va sifatiga erishishi, ijtimoiy farqlar va [[Ehtiyoj|muhtojlarga]] yordam berishi uchun ijtimoiy adolat tamoyillariga muvofiq moddiy ne’matlar, [[Daromad|daromadlar]] va boyliklarni qayta taqsimlanadi.<ref>{{veb manbasi|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-other_news/924592-blfhbmshope_yofetCHsha_upgybmshope_zpuhdbtufCHp_mphozy_ymy_tebmshopufsh_891550.html|sarlavha=Актуальное интервью. Социальное государство: лозунги или реальность?|qaralgan sana=22-aprel 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180423034037/https://www.ukrinform.ru/rubric-other_news/924592-blfhbmshope_yofetCHsha_upgybmshope_zpuhdbtufCHp_mphozy_ymy_tebmshopufsh_891550.html|arxivsana=2018-04-23}}</ref>.

Sotsial davlatga intilish sotsial demokratlar siyosiy dasturlarining asosiy qoidalaridan biri hisoblanadi. Sotsial davlat toʻgʻrisidagi eslatma koʻplab mamlakatlarning [[Konstitutsiya|konstitutsiyalarida]] va boshqa oliy qonun hujjatlarida mavjud. Sotsial davlat nazariyasiga binoan: [[Ijtimoiy himoya|ijtimoiy kafolatlar]] iqtisodiy aralashuv, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish (birinchi navbatda yirik [[Tadbirkorlik|biznes]]) va davlatning soliq siyosati orqali taʼminlanadi.

Sotsial davlatni qo<nowiki>''ab quvvatlovchi ko'plab tarafdorlari aynan manashu g'</nowiki>oyalarning amalga oshirilishi ''" [[Ikkinchi jahon urushi|Ikkinchi jahon urushidan]] keyin Gʻarb farovonligini yaratdi" deb'' hisoblashadi<ref>Джеффри Соммерс. Прибалтийский бунт: плоды тэтчеризма.</ref>.

== Paydo boʻlishi ==
“Sotsial davlat” tushunchasi birinchi marta [[1850|1850-yilda]] Lorens fon Shteyn tomonidan qoʻllangan<ref>{{veb manbasi|url=http://www.lawmix.ru/comm/1948/|sarlavha=Становление социального государства, его конституционно-правовые и политические характеристики|qaralgan sana=20-iyul 2010-yil|arxivsana=6-noyabr 2011-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20111106011811/http://lawmix.ru/comm/1948/}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/97294.html|sarlavha=Евстратов Александр Эдуардович. Генезис идеи социального государства :Историко-теоретические проблемы : Дис. … канд. юрид. наук : 12.00.01 : Омск, 2005|qaralgan sana=20-iyul 2010-yil|arxivsana=7-iyul 2016-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160707154902/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/97294.html}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=http://www.apn.ru/publications/article17749.htm|sarlavha=Классик государственного социализма|qaralgan sana=28-may 2010-yil|arxivsana=8-oktabr 2010-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101008071456/http://www.apn.ru/publications/article17749.htm}}</ref>. U davlatning funksiyalari roʻyxatiga „barcha turli xil ijtimoiy tabaqalar uchun, oʻz hokimiyati orqali shaxsiy oʻzini oʻzi belgilaydigan shaxs uchun huquqlarda mutlaq tenglikni taʼminlash“ ni kiritdi. Shtaynning soʻzlariga koʻra, davlat oʻz fuqarolarining iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga hissa qoʻshishi shart, chunki bunda birinchisi rivojlanmay turib ikkinchisining rivojlanishi mumkin emas deb hisoblaydilar va shu omillar Sotsial davlatni rivojlantiruvchi elementlar hisoblanadi deya taʼkidlaydilar<ref>Штейн Л. История социального движения Франции с 1789 года. Пер. со 2-го нем. изд. Т.1. Основное понятие общества и социальная история Французской революции до 1830 г. Спб.: Тип. А.М. Котомица, 1872. С. XXVIII</ref>. „Davlat arbobi va iqtisodchi Lorens fon Shtayn davlatning vazifasi ijtimoiy tenglik va shaxsiy erkinlikni oʻrnatish, quyi va kam taʼminlangan tabaqalarni boy va kuchlilar darajasiga koʻtarishdan iborat deb hisoblardi“.

== Sotsial davlatining belgilari ==

* Aholining daromadlarini yirik mulkdorlarga zarar yetkazmasdan qayta taqsimlash imkonini beruvchi mamlakat iqtisodiy rivojlanishining yuqori darajasi;
* Ijtimoiy yoʻnaltirilgan bozor iqtisodiyoti;
* Koʻp tuzilmali va aralash iqtisodiyot;
* Fuqarolik jamiyatini shakllanganligi;
* Davlat tomonidan turli ijtimoiy dasturlarni ishlab chiqish;
* Davlatning har kimga munosib turmush sharoiti, ijtimoiy taʼminot va shaxsning oʻzini oʻzi anglashi uchun teng boshlangʻich sharoitlarini taʼminlash maqsadlarini taʼminlash;
* Fuqarolar oldidagi ijtimoiy mas'uliyat;
* Sugʻurta ijtimoiy toʻlovlarining rivojlangan tizimi va byudjetni tashkil etuvchi soliqlarning yuqori darajasi, ijtimoiy sohaga toʻlovlarning yuqori miqdori;
* Aholining barcha guruhlari uchun xizmat koʻrsatish va ijtimoiy xizmatlarning rivojlangan tizimi;
* Hokimiyatning boʻlinishi amalga oshirilgan rivojlangan huquqiy tizim, hokimiyatning har bir tarmogʻi funksiyalarini aniq amalga oshirish, ijtimoiy hayotning yaxshi rivojlangan huquqiy tizimi»<ref>{{kitob manbasi|url=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20244835|author=Шарков Ф.И.|title=Основы социального государства|year=2012|location=М.|publisher=Издательско-торговая корпорация "Дашков и Ко"|pages=115-115|страниц=314|isbn=978-5-394-02092-6}}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;
* Byudjet ijtimoiy toʻlovlarining mavjudligi;
* Ijtimoiy himoya, ijtimoiy taʼminot va bandlik davlat tizimlarining mavjudligi;
* Jamiyatning barcha muhtoj aʼzolarini istisnosiz ijtimoiy qoʻllab-quvvatlashning mavjudligi;
* Fuqarolarning farovonlik darajasi uchun davlat tomonidan javobgarlikni qabul qilish;
* Fuqarolik jamiyati institutlarining mavjudligi”.

== Sotsial davlatining funksiyalari ==

* Aholining ijtimoiy himoyalanmagan qatlamlarini qoʻllab-quvvatlash;
* Ishsizlikka qarshi kurash;
* Yosh tadbirkorlarga yordam;
* Aholi bandligini va daromadlarining doimiy oʻsishini taʼminlash;
* Jamiyatning barcha aʼzolarini ijtimoiy sugʻurta bilan taʼminlash;
* Taʼlim, sogʻliqni saqlash va maʼnaviy-madaniy rivojlanishning qulayligini taʼminlash;
* Ehtiyojmand aholini ijtimoiy himoya qilish;
* Jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni yumshatish, imtiyozlarni qayta taqsimlash orqali munosib turmush sharoitini yaratish;
* Ijtimoiy xizmatlar koʻrsatish.

=== Farovonlik davlati ===
1930-yillarning boshlarida [[Buyuk depressiya|Buyuk Depressiya]] sodir boʻlgani tufayli [[Franklin D. Roosevelt|F.D.Ruzvelt]] hukumati tomonidan AQSHda “Yangi Kurs” doirasida joriy etilgan ijtimoiy himoya choralari katta rezonansga ega boʻldi.

Shundan 12 yil oʻtgach Buyuk Britaniyada V. Beverijning parlamentdagi maʼruzasi (1942) muhim voqea boʻlib, unda „Farovonlik davlati“ (Welfare State) tamoyillari haqida soʻz yuritildi. “Farovonlik davlati” atamasi asosan “sotsial davlat” tushunchasiga mos keluvchi sifatida ishlatilgan. Ushbu voqeadan soʻng Beverij ijtimoiy himoya modeli haqida majlislarda gapirila boshlandi.

== Zamonaviy geografiya ==
Koʻpincha sotsial davlatni amalga oshirishning miqdoriy mezonlari sifatida statistik baholash koʻrsatgichi foydalaniladi

* [[Qashshoqlik]] darajasi
* Ijtimoiy dasturlarning qashshoqlikka nisbiy taʼsiri
* Ijtimoiy dasturlar bilan bogʻliq xarajatlarda [[Yalpi ichki mahsulot|YaIMning ulushi]]

Sotsial davlat idealini amalga oshirishning zamonaviy misollari orasida [[Skandinaviya yarim oroli|Skandinaviya yarim orolidagi]] davlatlar (yaʼni " Shvetsiya modeli "), [[Finlandiya|Finlandiya]], [[Niderlandiya]], [[Kanada]], [[Shveysariya|Shveysariya]], [[Germaniya]], [[Belgiya]], baʼzan [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]], [[Fransiya]], [[Avstriya]], [[Yangi Zelandiya]], [[Avstraliya]], [[AQSh]], [[Italiya]], [[Gretsiya]], [[Portugaliya]], [[Yaponiya]], [[Polsha]], [[Chexiya]], [[Slovakiya]], [[Vengriya]], [[Estoniya]], [[Litva]], [[Latviya]], [[Fors koʻrfazi]] mamlakatlari, hususan [[Liviya]] (Kadaffi davrida) va boshqa mamlakatlar mavjud hisoblanadi.
{| class="sortable wikitable"
! rowspan="1" |Mamlakat
! colspan="1" | Qari boʻlmaganlar uchun ijtimoiy xarajatlar<br />(YaIMga nisbatan)
! colspan="1" | Jami foiz<br /> qashshoqlikni kamaytirish
|-
|{{Flagicon|United States}} AQSh
| 2.3
| 26.4
|-
|{{Flagicon|Netherlands}} Niderlandiya 
| 9.6
| 65.2
|-
|{{Flagicon|Sweden}} Shvetsiya
| 11.6
| 77.4
|-
|{{Flagicon|Germany}}Germaniya
| 7.3
| 70.5
|-
|{{Flagicon|Canada}} Kanada
| 5.8
| 46,0
|-
|{{Flagicon|Finland}} Finlandiya
| 10.9
| 69.7
|-
|{{Flagicon|United Kingdom}} Buyuk Britaniya
| 7.1
| 60.1
|-
|{{Flagicon|Belgium}} Belgiya
| 9.3
| 76.9
|-
|{{Flagicon|Austria}} Avstriya
| 7.4
| 75.8
|-
|{{Flagicon|Italy}} Italiya
| 4.3
| 57.7
|-
|{{Flagicon|Ireland}} Irlandiya
| 5.5
| 44.1
|-
| Oʻrtacha
| 7.4
| 60.9
|-
|}

== Qoʻshimcha: ==

* Farovonlik davlati
* Ijtimoiy siyosat
* Konstitutsiyaviy iqtisodiyot
* [[Huquqiy davlat|Konstitutsiyaviy davlat]]

== Manbalar va eslatmalar ==
{{manbalar}}
<references responsive="1"></references>

== Adabiyotlar: ==

* Калашников С. В. Становление социального государства в России (2003)
* Евстратов А.Э. Генезис идеи социального государства:  историко-теоретические проблемы. Дис. … канд. юрид. наук: 12.00.01:  Омск, 2005. 234 с. РГБ ОД, 61:05-12/1087.
* Евстратов А.Э. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01002900441?page=1 Генезис идеи социального государства: историко-теоретические проблемы]. Автореферат дис… / Омский государственный университет. Омск, 2005. 24 c.
* [https://web.archive.org/web/20120114010204/http://www.gf.dk/minimalstat.pdf]
* {{kitob manbasi|author=Валентин Роик|title=Экономика, финансы и право социального страхования. Институты и страховые механизмы|publisher=[[Альпина Паблишер]]|year=2012|location=М.|страниц=258|isbn=978-5-9614-1961-0|ref=Роик, Валентин}}
* Шарков Ф.И. Основы социального государства. — <abbr>М.</abbr>: Издательско-торговая корпорация „Дашков и Ко“, 2012. — С. 115-115. — 314 с. — [[:ru:Special:BookSources/9785394020926|ISBN 978-5-394-02092-6]].
* Шарков Ф. И., Аверин А.Н. Основы социального государства. — <abbr>М.</abbr>: КНОРУС, 2016. — С. 60. — 312 с. — [[:ru:Special:BookSources/9785406049334|ISBN 978-5-406-04933-4]].
[[Turkum:Siyosiy iqtisod]]