Sovkele

Совкеле - қорақалпоқ халқида бир пайтлар ХИХ асрда бадавлат қабила зодагонларининг қизлари никоҳ маросимида кийиб юрган. Маржон ва қимматбаҳо тошлар билан безатилган ажойиб тантанали бош кийим.

Тарихи

Улардан тўлиқ фойдаланиш ХХ асрнинг бошларида тўхтатилган. Лекин, ҳозирда айрим хонадонларнинг қиз узатиш тўй маросимларида учратиш мумкин. Бугунги кунда совкелелар Нукус ва Санкт-Петербург музейларида еттитадан кўп эмас. Совкеле тўбелик билан боғлиқ бўлиб, тожга ўхшаш силиндрсимон металл бош кийим. Зарҳал ва заргарлик буюмлари билан безатилади. Баъзи ҳолларда бу қўшимча безак учун совкеле пешона қисмига ўрнатилган бўлиши мумкин. Бошқа ҳолларда, у тўй тугагунга қадар узатилаётган қизнинг дугоналари томонидан қорақалпоқ халқ қўшиғи сингсув айтиб кийдирилиши бўлиши мумкин. Совкеледан, асосан, Орол денгизи қирғоқлари ва делтасининг шимолий қисмида яшовчи Қўнғирот қорақалпоқлари фойдаланган. Улар айниқса, Қусханатов баландлигидан шимолда жойлашган кичик марказий минтақадаги, Амударё соҳилларидан шарққа Зайир ва Порлитов (Медели) оралиғидаги, Оқ қал’адан жанубда жойлашган собиқ „қорақалпоқ“ совхози ва шимолдан Орол денгизининг жанубий қирғоғи бўйлаб жойлашган ҳудудларгача чўзилган аҳоли орасида машҳур бўлган.

Заргарлиги

Совкеле ва тобелик қорақалпоқ заргарлик ва ўймакорлик санъатининг чўққисини ифодалаган бош кийимлари саналади.қорақалпоқча „зергерлик“ (ёки туркча „зергерами“) сўзи форс тилидаги олтин маъносини билдирувчи „зар“ деган сўздан келиб чиқиб, ўзбекчадаги „заргарлик“ маъносини англатади. Бу ўз қоида ёки анъаналари билан бошқариладиган, ўғилларига оталари томонидан ўргатилиб келинаётган устоз-шогирд тизимига асосланган жуда консерватив эркаклар ҳунари бўлиб ҳисобланади. Шогирд ўз ҳунарининг анъаналарини ўзлаштирган кўп йиллик меҳнати натийжасида ўзининг пири (бир гуруҳ ҳунармандларни ҳимоя қилган алоҳида руҳ) ёки ўқитувчиси розилиги билангина заргар бўлиши мумкин. ХИХ асрда деярли ҳарбир йирик қишлоқларнинг ўз заргарлари бўлган, аммо қорақалпоқ заргарлик буюмларини ишлаб чиқаришнинг асосий марказлари Чимбой, Қўнғирот, Халқабод ва Хўжайлида бўлган. Гарчи баъзи заргарлар ўз касблари орқали кўп маблағ тўплаган бўлса ҳам, бу ҳунар жуда кам ижтимоий мавқега эга бўлган.

Этимологияси

Бу бош кийим номининг қорақалпоқча: „саъвкеле“, қозоқча: „сәўкеле“ ва русча талаффузи эса „саукеле“. Шунинг учун ҳам, рус академиги М. С. Андреэв саъвкеле сўзига мурожат этганида, у қўшма шаклга эга бўлиб, туркий эмас, балки қадимги Эрон тилдан келиб чиққан бўлиб, подшоҳ, шоҳ, шапка ёки бош сўзларидан келиб чиққан деб таъкидлайди. Унинг айтишича, қорақалпоқ ёки қозоқ каби туркий қипчоқ тилларида бу сўз фонетик жиҳатдан ўзгариб, „ш“ ёки „с“ билан талаффуз қилинишига қараб шевкеле ёки саъwкеле деб талаффуз қилинади. Кулох сўзи бутун Марказий Осиёда ўрта асрлардан бошлаб эркак ва аёл бош кийимларига нисбатан қўлланади. Муқобил талқин ҳисобланган „сав“ сўзи туркий тилда саломатлик ва бахт, қозоқ тилида эса қуёш ёки гўзал маъноларига асосланган. қорақалпоқ тилида „савле“ сўзи нур, юз (одамнинг) деган маъноларни англатади. Лекин, сўзнинг ҳақиқий этимологиясини кўрсатадиган илимий далиллар йўқ.

Структура ва дизайни

Оддий совкеле учта асосий бўлимдан тузилган:

Баланд гумбазли қалпоқ ёки дубулға, тумақ (русча „манжет“) бўлими
Маржон тошлар билан қопланган пешона бўлими билан туташган қулоқчинлари
Турли юқори ва пастки қисмлардан иборат бўлган мунчоқлар билан қалқонсимон тарзда тўқилган бўйин бўлими

Қулоқчинни ташкил этувчи бўлим бир қатор маржон ва феруза тошлардан иборат.

Манбалар