Sovuq urush
 | Бу мақола викилаштирилиши керак. |
Совуқ уруш – бир тарафдан капиталистик АҚШ ва унинг капиталистик иттифоқдошлари, иккинчи тарафдан социалистик СССР ва унинг социалистик иттифоқдошлари орасидаги ХХ асрнинг 40-йиллари ўрталаридан 90-йилларнинг бошларигача давом этган глобал геосиёсий, иқтисодий ва ғоявий зиддият.
| Совуқ уруш | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Рақиблар | |||||||
| ВБТ:
|
 НАТО:
| ||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Қўшма Штатлар ва СССР тўғридан-тўғри ҳарбий зиддиятга киришмаган бўлса ҳам, уларнинг дунёга таъсир ўтказиш борасидаги рақобати кўпинча бутун дунё бўйлаб локал ҳарбий зиддиятларга олиб келар эди. АҚШ ва Совет Иттифоқи ўзининг таъсир доирасини яратди ҳамда уларни ҳарбий-сиёсий блоклар – НАТО ва Варшава битими билан мустаҳкамладилар.
Совуқ уруш Учинчи жаҳон уруши хавфи оддий ва ядровий қуроллар пойгаси билан бирга олиб борилди. Дунё ҳалокат арафасида турган бундай ҳолатлардан бири 1962-йилги Кариб инқирози бўлди. Шундан сўнг 1970-йилларда икки тарафдан халқаро тангликни „енгиллаштириш“ ва қуролланишни чеклаш ҳаракатлари амалга оширилди.
СССРнинг бора-бора технологик жиҳатдан ортда қолиши совет иқтисодиётининг стагнацияси ва 1970-йиллар охири – 1980-йилларнинг бошидаги жуда катта ҳарбий харажатлар билан бир қаторда совет ҳукуматининг сиёсий ва иқтисодий реформалар ўтказишига мажбур қилди. 1985-йилда Михаил Горбачёв томонидан эълон қилинган қайта қуриш ва ошкоралик КПССнинг бошлиқ ролини йўқотишига ва оғир иқтисодий-ижтимоий инқирозга, оқибатда эса – 1991-йили СССРнинг парчаланишига олиб келди.
Шарқий Европада советлар қўлловидан маҳрум бўлган коммунистик ҳукуматлар ундан ҳам олдин – 1989—1990-йилларда ағдарилади. Варшава битими ўз фаолиятини расман 1991-йил 1-июлда тугатди ва шу вақтдан бошлаб совуқ урушни тугаган деб ҳисоблашимиз мумкин.
Тарих
Совуқ урушнинг бошланиши
Совуқ урушнинг бошланиши расман 1946-йил 5-март куни, Wинстон Чурчилл ўзининг Фултон (АҚШ)даги машҳур нутқини сўзлаган пайти ҳисобланади. Иттифоқдошлар орасидаги муносабатларнинг кескинлашуви олдинроқ бошланган эди, аммо 1946-йилнинг мартига келиб бу ҳолат СССРнинг Эрондан оккупацион қўшинларини олиб чиқишига норозилигидан кучаяди. Чурчиллнинг нутқи янги реалликни кўрсатди:
…
Болтиқдаги Штеттиндан Адриатикадаги Триэстгача темир парда қитъа бўйлаб чўзилди. Тасаввурдаги чизиқнинг у тарафида – Марказий ва Шарқий Европа қадимий давлатларининг барча пойтахтларидир. (…) Европанинг барча шарқий давлатларида жуда кичик ҳолда мавжуд бўлган коммунистик партиялар ҳукмронликка ўтиб, чегарасиз тоталитар бошқарувга ўтиб олдилар. Полицияли ҳукуматлар деярли ҳамма ерда бошқарувдалар ва ҳозирча фақат Чехословакиядан ташқари ҳеч қаерда ҳақиқий демократия йўқ.
Туркия ва Форс давлатлари ҳам Москва ҳукумати уларга қўяётган талаблар билан жуда таажубга тушганлар. Руслар Берлинда квази-коммунистик партия яратишга ҳаракат қилдилар. (…) Энди агар совет ҳукумати ўз ҳудудида прокоммунистик Германияни яратишга ҳаракат қилса, бу британ ва америка ҳудудларида янги жиддий муаммоларни келтириб чиқаради ва мағлуб немисларни Советлар ҳамда ғарбий демократик давлатлар орасида бўлиб юборади.
(…) Далиллар шундай: бу биз озод бўлиши учун курашган Европа эмас. Бу доимий тинчлик ўрнатилишига керакли нарса ҳам эмас.
Чурчилл 30-йилларнинг хатоларини такрорламасликка чақирди ва озодликнинг қиммат демократия ва тоталитаризмга қарши „Христиан сивилизацияси“ учун туришни, бунинг учун эса англо-саксон миллатларнинг аҳиллиги ва бирлиги кераклигини айтди.
Бир ҳафтадан сўнг И. В. Сталин „Правда“га интервюсида Чурчиллни Ҳитлер билан бир қаторга қўйди ва уни ўз нутқида Ғарбни СССР билан урушга чақирганлигида айблади.
1945—1962
Вақт ўтиши билан блоклар қаршилигидаги танглик ўзгариб борар эди. Унинг энг кескин нуқтаси Корея уруши йилларига тўғри келади, унинг оқибатида 1956-йили Полша, Венгриядаги воқеалар ва Сувайш инқирози келиб чиқади; Хрусчев „илиқлиги“ келиши билан танглик озгина енгиллашади, бу айниқса 1950-йилларнинг охирига хос; Америка самолёт-айғоқчиси У-2 (1960) билан боғлиқ жанжал янги тангликка олиб келади, унинг чўққиси бўлиб Кариб инқирози (1962) бўлди; бу инқироз таасуротида яна енгиллашиш келади, аммо у „Прага баҳори“ билан бузилади.
1962—1979
Брежнев Хрусчевдан фарқли равишда қалтис авантюраларга киришмас, ҳеч қандай „тинч“ тадбирларни ўтказмас эди; 1970-йиллар „халқаро тангликни енгиллаштириш“ деб аталувчи ғоя остида ўтди, Европадаги хавфсизлик ва ҳамкорлик масалалари бўйича мажлис (Ҳелсинки) ва коинотга совет-америка биргаликдаги учиши („Союз-Аполлон“ дастури) бунинг маҳсулларидир; ўша пайтда стратегик қуролланишни чеклаш тўғрисидаги келишувлар имзоланади. Кўп тарафдан бу иқтисодий сабаблар билан тушунтирилди, чунки СССР ўша пайтдаёқ истеъмолчилик маҳсулотларини сотиб олишда эҳтиёжни сезди (бунга эса валюта кредитлари керак эди), Ғарб ўз навбатида Араб-Исроил зиддияти келтириб чиқарган нефт инқирози йилларида совет нефти билан жуда қизиққан эди.
1979—1985
Янги кескинлашув 1979-йили, совет қўшинларининг Афғонистонга киришидан сўнг вужудга келди, советларнинг бу ҳаракатини Ғарбда геосиёсий мувозанатнинг бузилиши ва СССРнинг экспансия сиёсатига ўтиши деб қабул қилишди. Кескинлашув 1983-йилнинг кузида, совет кучлари ичида 300 га яқин одам бўлган Жанубий Кореянинг фуқаролар авиалайнерини уриб туширганида ўз чўққисига етди. Айнан ўша пайтда АҚШ президенти Роналд Реаган СССРга нисбатан „ёвузлик империяси“ иборасини қўллади. АҚШ бу давр мобайнида ўз ядровий ракеталарини Ғарбий Европада жойлаштирди ва космик ракеталарга қарши ҳимоя дастури устида ишлашни бошлади; бу иккала кенг кўламли дастурлар совет ҳукумати тинчини бузди, СССРнинг коинотда қаршилик кўрсатиш учун маблағи йўқ эди.
1985—1991
"Ижтимоий плюрализм" ва „умуминсоний қадриятларнинг синфийлари устидан муҳимроқлигини“ эълон қилган Михаил Горбачёвнинг ҳукумат тепасига келиши билан ғоявий қаршилик тезда ўз кескинлигини йўқотди. Ҳарбий-сиёсий масалада Горбачёв аввалига 1970-йилларнинг „енгиллаштириш“ хилидаги сиёсатини ўтказишга ҳаракат қилди, қуролларда чеклашни таклиф қилди, аммо келишув шартлари устида қаттиқ савдолашди (Рейкявикдаги учрашув).
Аммо советлар сиёсий тизимининг ўсаётган инқирози ва нефт нарҳининг кескин тушиб кетиши туфайли СССР иқтисодиётининг ғарбий технологиялар ва кредитларига қараб қолганлиги Горбачёвнинг ташқи сиёсий муҳитда катта муаммоларга дуч келишига сабаб бўлди. 1988-йилда совет қўшинларининг Афғонистондан олиб чиқилиши бошланди. 1989-йил революциялари натижасида Шарқий Европада коммунистик тизимининг қулаши совет блокининг ликвидациясига ва шунинг билан бирга – „совуқ уруш“нинг тўхтатилишига олиб келди.
Бу вақтни ўзида Совет Иттифоқи ҳалокат ёқасида эди. Дунё социалистик тизимининг парчаланиши нефт нархларининг тушиши иқтисодиёт ва саноатнинг колоссал инқирозига олиб келди. Мамлакатнинг четларида миллатлараро низолар келиб чиқа бошлади. Москва иттифоқдош республикалар устидан назоратни йўқота бошлади. 1990-йил мартидан 1991-йил декабригача ўн беш республика ичидан ўн учтаси Иттифоқ таркибидан чиқди. 1991-йил 26-декабрда мустақил Россиянинг янги ҳукумати Иттифоқ шартномасини денонсация қилиб, „совуқ уруш“ тарихида сўнгги нуқтани қўйди.
Тарих ўзи ҳақида эслатмоқда
2007-йилнинг бошида АҚШ конгрессининг иккала палатасига совуқ урушда қатнашганлик учун (Cолд Wар Сервиcе Медал) янги ҳарбий мукофотни тадқиқ этиш тўғрисида қонун таклиф этилди, бу қонун Ҳилларй Cлинтон бошчилигидаги демократик партиялик бир гуруҳ сенатор ва конгрессменлар томонидан қўллаб қувватланди. Медал билан 1945-йил 2-сентабридан 1991-йил 26-декабригача АҚШнинг ҳарбий кучларида ёки давлат уюшмаларида ишлаган барчани тақдирлаш кўзланди.