Spitamen

Спитамен (қад. форс тили. Спитамана, қад. юнон тили. Σπιταμένη, милоддан аввалги 370-328-йиллар), суғдлар саркардаси, Тожик халқининг аждоди дейилади Академик тадқиқотларда, Спитамен милоддан аввалги 329–328-йилларда Суғдиёнада македон босқинчиларига қарши кўтарилган халқ қўзғолони раҳбари.

Спитамен (юн. – Спитаменес, суғдча – Спитамана) (?—мил. ав. 328) – Сутдиёнада ватан озодлиги йўлида Александр (Искандар)га қарши кўтарилган халқ қўзғолони (қаранг Спитамен қўзғлони) раҳбари. Ёзувчи В. В. Яннингёзишича, С.нинг онаси – суғд, отаси – сак қабиласига мансуб аслзода хонадондан бўлган. С. ёшлигида абжир, чаққон йигит бўлиб ўсган. Отда чопиш, камон отиш, қиличбозликда унга ҳеч ким тенглаша олмаган. С. дастлаб Доро ИИИ нинг, сўнгра Бесснинг лашкарбошиларидан, яқин сафдошларидан бўлган. Бесс ўлимидан сўнг, юнонмакедон истилочиларига қарши 3 й. давомида мардона каршилик кўрсатган. Аррианнмнг ёзишича, қўзғолончиларга қўшилган кўчманчи массагет кабилалари раҳбарлари Александрнинг чўл ичкарисига юриш қилишидан хавотирланиб С.ни ўлдириб, бошини Александрга юборганлар. С.нинг кизи Апана Салавк И га берилган, бу никоҳдан салавкийларнинг машҳур ҳукмдори Антиох туғилган. С.нинг номи асрлар оша яшаб мардлик ва жасорат тимсоли сифатида авлодларга руҳий мадад бериб келган. С. ҳақида кўплаб бадиий (В. Яннинг „Қўрғон узра оловлар“, Я. Илёсовнинг „Суғдиёна“, М. Қориевнинг „Суғд қоплони“ романлари), тасвирий асарлар яратилган.

Ҳаёти

Унинг онаси – суғд, отаси сак қабиласи раҳбарларидан эди. Спитамен ёшлигида абжир, чаққон, жасур йигит бўлиб ўсган. Отда чопиш, камон отиш, қиличбозликда унга ҳеч ким тенглаша олмаган. Спитамен дастлаб ахамонийлар давлати подшоси Доро ИИИ нинг, сўнгра унинг ўлимидан сўнг Бақтрия сатрапи (ҳокими) Бесснинг лашкарбошиларидан, яқин сафдошларидан бўлган. Бесс ўлимидан сўнг юнон-македон истилочиларига қарши уч йил мардонавор курашган.

Македонларга қарши кураш

Александр Македонский милоддан аввалги 329-йил баҳорида Турон заминга бостириб кириб, Мароқандани эгаллайди ва Танаис (Яксарт, ҳозирги Сирдарё) бўйидаги қал’аларни эгаллаш билан машғул бўлиб турганда, бақтрияликлар ва суғдийлар Спитамен бошчилигида Суғдиёнада қўзғолон кўтариб, Мароқандани қамал қилганлари ҳақида хабар келади. Қўзғолончилар македон қўшинлари устидан кетма-кет ажойиб ғалабаларга эришаётган эдилар, булар Александр қўшинининг руҳини тушириб юбормоқда эди.

Бунинг устига Александр турган Танаиснинг нариги бетига осиёлик скифлар (саклар) нинг катта қўшини етиб келган бўлиб, Спитаменга қўшилишга тайёр эди. Александр қўшини билан сакларга зарба бериш учун ўқ ёмғири остида дарёдан ўтади ва саклар қисқа, шиддатли олишувдан сўнг чўл ичкарисига қараб атайин чекинадилар. Арушаннинг ёзишича, Александр қўшини уларни жазирама иссиқ шароитида бироз таъқиб этгач, ташналик азобидан қийналган, у кўлмак сувдан ичиб, ичбуруғ касалига учраб, орқага қайтишга мажбур бўлган. Македон босқинчиларида энди Марокандага, Спитаменга қарши катта куч ташлаш имконияти пайдо бўлади. Унга қарши Менедем бошчилигида 3000 пиёда ва 800 отлиқ аскар юборилади. Спитамен унинг йўлига пистирма қўйиб, рақибини қириб ташлайди, жангда 2000 пиёда ва 300 отлиқ ўлдирилади. Александр унга қарши маҳаллий халқ тилини билувчи Фарнух бошчилигида қўшин юборган.

Лекин Спитамен вазиятга тўғри баҳо бериб, жанг қилишдан воз кечади ва Мароқанда қамалини бўшатиб, массагетлар билан қўшилиш учун чекинади. Спитамен ўзига қўшилган 600 массагет отлиқлари билан чўлга яқин сайхонликда ўрнашиб олади ва македонияликларга қарши ажойиб усулда жанг қилишга қарор қилади. У душман ҳужумини ҳам кутмайди, ўзи ҳам унга ҳужум қилмайдида душман пиёдалари атрофида от чоптириб, унга ўқ ёмғири ёғдиради, бордию македониялик отлиқ жангчилар ҳориган отларида уларга ташланишга ҳаракат қилгудек бўлсалар, Спитаменнинг илдам бақувват отлари осонгина улардан узоқлашарди. Шу тариқа жанг қила-қила македон қўшинини тинкасини қуритганлар. Душманлардан кўпи ўлган, ярадор бўлган.

Македон қўшини кўп талафот бергач, тўртбурчак бўлиб сафланиб, Политимет (Зарафшон) дарёси ўртасида жойлашган оролдаги тўқайзорга чекинган. Бу ерда ҳам Спитамен уларни тинч қўймайди. Македон отлиқларининг бир қисми отряд бошлиғидан берухсат дарёни кечиб ўта бошлайди, унинг ортидан пиёдалар тартибсиз суратда эргашишади. Спитамен камончилари ва массагетлар дарёдан ўтганларни ўлдириб, ўтишга ҳаракат қилаётганларни эса камондан ўққа тутадилар. Айни пайтда Спитамен суворийлари ва массагетлар дарёдаги ороллардан бирига чиқиб, омон қолмоқчи бўлган рақибга қарши отларини сувга ҳайдаб қанотлардан ҳужум қиладилар. Македонияликларнинг бир қисми массагетлар қўйган пистирмага тушиб қолиб, барча македон ҳарбий бошлиқлари ўлдирилади, бор-йўғи 40 суворий ва 300 пиёда қочиб қутулади, холос. Мана шу тариқа Спитаменнинг ҳаракатчан отлиқлари кетма-кет жангга киришмай, рақибни аста-секин тузоққа тушириб, унинг йирик отрядини қириб ташлашга эриша олган. Александр ҳеч қачон бунчалик йирик мағлубиятга учрамаганди. Шунинг учун Спитаменга қарши ўзи отланади, Спитамен атайин чўлга чекинади. Бироқ Александр унинг ҳийласига учмай, орқасига қайтиб, аламини тинч аҳолидан олади – қишлоқларга ўт қўйиб, 120 мингдан ортиқ аҳолини қириб ташлайди.

Милоддан аввалги 328-йилда, Александр Спитаменнинг кўчманчи массагетлар орасида яшириниб юрганидан хабардор бўлгач, уларга қарши қўшин юборди. Аммо Спитамен 600 отлиқ билан тўсатдан Бақтрияда пайдо бўлиб, Александр қўшинига ҳужум қилган. Бироқ жангда мағлуб бўлган. Спитамен омон қолган массагетлар билан чўлга яширинади. Александрнинг ўч олишидан қўрққан массагетлар бошлиқлари Спитаменнинг бошини кесиб, Александрга юборадилар. Қўзғолон раҳбари ҳалок бўлишига қарамай, халқ ҳаракати яна бир йил давом этган. Спитаменнинг қизи Апама Александрнинг лашкарбошиси Салавкка берилган, бу никоҳдан салавкийларнинг машҳур ҳукмдори Антиох туғилган.

Адабиётлар

• Ўзбекистон халқари тарихи, 1ж., Т., 1950;
• Шахермайр Ф., Александр Македонский, М., 1986;
• Гафуров Б., Сибукидис Д. И., Александр Македонский и Восток, М., 1980.