Ssink gekkoni
Ссинк геккони ( лотинча: Тератосcинcус сcинcус) — гекконлар оиласига мансуб калтакесаклар туркумига кирувчи мансуб калтакесаклар тури сналади.
| Ссинк геккони | |
|---|---|
|
| |
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Ҳайвонлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Судралиб юрувчилар |
| Оила: | Гекконсимонлар |
| Уруғ: | Тератосcинcус) |
| Турлари: | Ссинк геккони |
| Халқаро илмий номи | |
| Тератосcинcус сcинcус Счлегел, 1858 | |
Ўрта катталикдаги гекконлар. Катта, кенг ва баланд бош, тумшуғи тўмтоқ ва кўзлари бўртиб чиққан.
Улар характерли чийиллаш, шунингдек, тирноқ плиталари устига суртилганда пайдо бўладиган думининг тез ҳаракатланишидан ёриқ пайдо бўлади.
Гекконлар қумли массивларда яшайди. Улар тунда фаоллашади. Скинк гекконлари ҳудудий ва тажовузкор бўлиб, жуфтлаш мавсумида эркаклар ўртасидаги тўқнашувлар тез-тез учрайди. Сентябр ойининг охиридан ноябр ойининг бошидан март ойининг ўрталарига қадар қишлашда давом этишади.
Улар жинсий вояга тухумдан чиққандан кейин 18-20 ой ўтгач эришишади, тана узунлиги тахминан 70 мм. Уяларга тешик қазишади. Апрел охири - май ойининг ўрталарида жуфтлаш, июн ойининг бошида 1-2 тухум тухум қўйишади.
Тарқалиши
Фарғона водийсининг жануби. Ўзбекистондан ташқарида Тожикистоннинг чегарадош ҳудудларида учрайди.
Яшаш жойи
Чўлнинг сочилувчан, қисман ва буткул мустаҳкамлашган қумли массивлари, шўрхок тақирлар ва тоғ этакларидаги зич тупроқли ерларда учрайди.
Сони
1980-йилларда бир гектарда ўрта ҳисобда 12-24 донагача учрар эди (Оққум, Ёзёвон чўллари). 1999 йилда Ёзёвон табиий ёдгорлиги ҳудудида 2,5 км оралиқда 39 та ҳисобга олинган. Ҳозирда яшаш жойларининг аксариятида йўқ бўлиб кетган.
Ҳаёт тарзи
Март-октябр ойларида тунлари фаол ҳаёт кечиради. Кундузи қумнинг нам қатламигача етадиган инига яширинади, ўша ерда қишлайди. Жуфтлашиши апрел ойида содир бўлади. Йилига 2 марта (июн-августда) 1-2 тадан тухум қўяди. Боласи июл ойининг ўртасидан сентябр бошигача тухумдан чиқади ва ҳаётининг иккинчи йилида жинсий вояга етади. Майда ҳашарот ва ўргимчаксимонлар билан озиқланади.
Ҳимоя чоралари
Ёзёвон табиат ёдгорлиги ҳудудида муҳофаза қилинади. Барча тирик қолган популясиялар рўйхатини тузиш, аҳолини рўйхатга олиш ва бу популясияларнинг узоқ муддатли мониторингини ташкил этиш керак. Фарғона водийси ҳудудида микроқўриқхоналар тармоғини яратиш. Тутқунликда бу турни кўпайтириш, барқарор гуруҳларини шакллантириш услубларини ишлаб чиқиш.
Манбалар
Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1988. — С. 204. — 10 500 экз. — ИСБН 5-200-00232-Х.
Адабиёт
- Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус). — СПб.: Зоологический институт РАН, 2004. — 232 с. — 1000 экз. — ИСБН 5-98092-007-2.
- Гекконы фауны СССР и сопредельных стран / Щербак Н. Н., Голубев М. Л. — Киев: Наук. думка, 1986, 232 с. — с. 35-42
Ҳаволалар
- Тератосcинcус сcинcус - судралувчилар ма'лумотлар базаси
- зооcлуб.ру: тери гекконларини парвариш қилиш (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-06-06 санасида архивланган)
- эcосистема.ру: Скинк гекко
- Ўзбекистон Республикасининг Қизил Китоби 2022 (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-08-19 санасида архивланган)