Stabilizator

Стабилизатор (лот. стабилис — турғун, доимий) — и. ч. жараёни, машина параметрлари, электр катталиклар ва бошқа кўрсаткичларни бир меъёрда ушлаб турадиган асбоб, мослама ёки модда. Мас, авиация Си — самолётнинг бўйлама турғунлиги ва бошқарилувчанлигини таъминлайдиган қуйруқ қанотининг қўзғалмас қисми. Кучланиш ёки ток Си тармоқдаги кучланишнинг ўзгариши ва нагрузка кийматидан қатъи назар кучланиш ёки токни автоматик тарзда бирдай ушлаб туради. Денгиз Си кеманинг чайқалишини камайтиради, у гироскоп принсипига асосланган. Фотографик С. фото эмулсияларнинг эскиришини секинлатиш ёки унга барҳам бериш учун ишлатиладиган модда. С. сифатида симоб, олтин, платинанинг комплекс бирикмалари ва бошқа оғир металларнинг тузлари ишлатилади. П о лимерлар Си ҳам уларнинг эскиришини тўхтатувчи модда; оксидланишга каршилик кўрсатувчи антиоксидантлар, фотолиз ва фотооксидланишни тўхтатувчи фотостабилизаторлар, нурланиш таъсири остида эскиришга тўсқинлик килувчи антирадлар ва бошқалардан иборат. Манбаларнинг бу аниқликдан четга чиқишлари ностабиллик ҳолати дейилади. Ҳар бир радиоқурилмалар учун фоиз ҳисобда манбаларга рухсат берилган ностабиллик катталиги белгиланган. Масалан, радио узатувчи қурилмаларда ва радиостансия-ларда манбалар учун ностабиллик 2 — 3% гача рухсат этилган. Электрон микроскопларда ностабиллик 0,005% гача, ўзгармас ток кучайтиргичларида ва жуда аниқлик билан ишлайдиган электрон ўлчов асбобларида 0,0001% гача. Асбоб қанча сезгир бўлса, у шунча аниқ ўлчайди ва унинг манби шунча стабил бўлиши лозим.

Манбаларнинг ностабиллик ҳолатда ишлашлари қуйидаги чегараларга бўлинади:

— паст стабиллик ҳолатида ишловчи манбаларда кучланишнинг ўзгаришига 5% гача рухсат берилади;

— ўрта стабил ҳолатда ишловчи манбаларда кучланишнинг ўзгаришига 1 — 5% гача рухсат берилади;

— юқори стабил ҳолатда ишловчи манбаларга 0,1 — 1% гача рухсат берилади.

Кучланиш газрозряд стабилизатори

Манбанинг стабил ишлашини бузувчи омиллар: муҳит ҳарорати, намлик, тармоқ частотаси ва бошқалар киради. Аммо ностабилликни келтириб чиқарувчи асосий сабаб — кириш кучланишининг тебраниши ва юкламадаги токнинг ўзгаришидир. Тармоқдаги кучланиш ёки юкламадан оқадиган ток иш жараёнида секин-аста ўзгармасдан бирданига ўзгариши мумкин. Бу ўзгаришни автоматик равишда талаб қилинган катталикда ушлаб туришга ёрдам қилувчи қурилма „стабилизатор“ дейилади. Ўзгармас кучланишли импулс стаблизаторлари ростловчи элементнинг калит режимида ишлаши билан чизиқли стаблизаторлардан фарқланади Транзисторнинг калит режимида ишлаши ишчи нуқтанинг кесиш соҳасидан тўйиниш соҳасига тез ўтиши орқали характерланади. Бунда ростловчи транзистордаги қувват ажралиши чизиқли стабилизаторларга қараганда анча кичик. Шунинг учун транзисторнинг калит режимида ишлатилиши стабилизаторнинг ФИКини оширишга ва ҳажмини камайтиришга имкон беради.

Импулсли стабилизаторнинг тузилиш схемаси

Стабилизаторнинг чиқиш кучланиши таққослаш схемасида таянч кучланиши билан таққосланади ва фарқ сигнали ўзгармас ток сигналини маълум кенгликдаги импулсларга айлантирадиган қурилма киришига берилади. Импулслар кенглиги таянч ва ўлчанган кучланишлар фарқига пропорсионал равишда ўзгаради.

Ўзгармас токни импулсларга ўзгартирувчи қурилма чиқишидаги сигнал ростловчи транзисторга берилади.

Ростловчи транзистор даврий равишда қайта уланади ва филтр чиқишидаги кучланишнинг ўртача қиймати транзисторнинг очиқлиги ва ёпиқлиги орасидаги интервалларга боғлиқ бўлади. Стабилизатор чиқишидаги кучланиш ўзгарса, ўзгармас ток сигнали ўзгаради, демак пауза ва импулс орасидаги муносабат ўзгаради ва чиқиш кучланишининг ўртача қиймати дастлабки қийматга қайтади.

Кенглик-импулсли модуляцияли импулс стабилизаторининг принсипиал схемаси 10.2-расмда келтирилган. Стабилизаторнинг куч занжири куч калити ВТ1 транзистор ва ЛCД филтрдан ташкил топган. Бошқариш схемаси куч калитини бошқариш импулсларини шакллантиради ва уларнинг кенглигини бошқаради. Ёрдамчи транзисторлар ВТ2 ва ВТ3, ВТ1 транзисторнинг база-эмиттер ўтишига бошқариш схемасидан келадиган бошқариш сигналини ўтказишни таъминлайди (ВТ1 транзисторнинг база-эмиттер ўтиши бошқариш схемаси билан умумий нуқтага эга эмас).

ВТ3 транзисторни УТ сигнал орқали очилиши ВТ2 транзистор коллектор занжирида токни вужудга келтиради ва ВТ2 транзистор очилади. Ўз навбатида ВТ2 транзистор очилиши ростловчи транзистор базасини Укир манбанинг мусбат қутби билан туташтиради ва база токининг ортиши билан ВТ1 транзитор очилади УТ сигналнинг 0 сатҳида ВТ3, ВТ2 транзистор ёпилади, кейин эса ВТ1 транзистор ҳам ёпилади.

Стабилизаторнинг бошқариш схемаси Р1, Р2 кучланиш бўлгичи, таянч кучланиш манбаи, фарқ сигналини кучайтиргичи ва кенглик-импулс модуляторидан иборат. Фарқ сигналини кучайтиргичнинг кучайтириш коэффициенти Ку=РТАРКИР га тенг. КИМ кучайтиргич чиқишидаги аналог УУ сигнални куч калитини бошқарувчи дискрет сигналга айлантиради.

Кенглик-импулсли модуляция ДА2 кучланиш компаратори ва Г аррасимон кучланиш генератори дан иборат. ДА2 компараторнинг инверс киришига УУ бошқарувчи сигнал, тўғри киришига эса аррасимон сигнал берилади. Компараторнинг чиқишида бирлик сатҳли УТ сигнал, аррасимон УГ сигналнинг сатҳи бошқарувчи УУ сигналнинг сатҳидан катта бўлган вақт интервалларида (т1-т2, т3-т4) шаклланади. Диаграммалардан кўриниб турибдики УУ сигнал сатҳининг камайиши КИМ сигналининг ТИ кенглигини оширишни келтириб чиқаради.