Ziyosfera

Stalingrad jangi

Сталинград жанги (1942-йил 23-август — 1943-йил 2-феврал)[13][14][15] — Иккинчи жаҳон урушининг Шарқий фронтидаги йирик жанг бўлиб, фашистлар Германияси ва унинг иттифоқчилари шаҳарни назорат қилиш учун Совет Иттифоқи билан муваффақияциз кураш олиб борган. Россиянинг жанубидаги Сталинград (кейинчалик Волгоград деб ўзгартирилган) яқинида шиддатли жанглар ва ҳаводан тинч аҳолига тўғридан -тўғри ҳужумлар бўлган, бу жанг шаҳар тарихидаги урушининг тимсоли эди[16][17][18]. Сталинград жанги Иккинчи жаҳон уруши даврида бўлиб ўтган энг қонли жанг бўлган [19][20]. Унда жами 2 миллион киши қурбон бўлган[21][22][23]. Бугунги кунда Сталинград жанги Европадаги иккинчи жаҳон урушида бурилиш нуқтаси сифатида қабул қилинади, чунки у Оберкоммандо дер Wеҳрмачтни (Германия Олий қўмондонлиги) ҳудуддан катта миқдордаги ҳарбий кучларни олиб чиқишга мажбур қилди. Бутун Европани босиб олган Германиянинг Шарқий фронтдаги йўқотишлари: Б армия гуруҳининг олтита дала армиясининг мағлубияти билан якунланди., шу жумладан фашистлар Германиясининг 6-армияси ва унинг 4-панзер армиясининг бутун бир корпусини йўқ қилинди[24]. Сталинграддаги ғалаба Қизил Армияга куч берди ва кучлар мувозанатини Советлар фойдасига ўзгартирди.

Сталинград жанги
Иккинчи жаҳон уруши Шарқий фронтининг бир қисми

Сталинград жанги тугаганидан кейин вайрон қилинган Сталинграддаги Стансия майдонидаги "Болаларнинг айлана рақси" фаввораси (Сергей Струнников сурати. 1943-йил).
Саналар 1942-йил 23-август - 1943-йил 2-феврал
Уруш ери Сталинград, СССР (ҳозирги Волгоград, Россия)
Натижа Совет г'алабаси
  • Немис 6-армиясининг ё'қ қилиниши
  • Италия 8-армиясининг ё'қ қилиниши
Ҳудудий
ўзгаришлар 		1942-йилги ёзги ҳужумдан олинган ютуқларни о'згартириб, душманни Кавказдан ҳайдаб чиқариш
Рақиблар
Германия
Руминия
Италия
Венгрия
Хорватия 		Совет Иттифоқи
Қўмондонлар
Адолф Ҳитлер
Махимилиан вон Wеичс
Фриэдрич Паулус Taslim boʻlish (harbiy)
Ҳерманн Ҳотҳ
Эрич вон Манстеин
W. Ф. вон Ричтҳофен
Петре Думитресcу
C. Cонстантинесcу
Итало Гариболди
Гусзтáв Жáнй 		Жосепҳ Сталин
Георгй Зҳуков
Николай Воронов
Александр Василевскй
Андрей Еременко
Константин Рокоссовскй
Николаи Ватутин
Василй Чуиков
Кучлар
Бошланғич даврда:

270 минг ходим
3000 та артиллерия
500 танк
600 та самолёт, сентябр ойи ўрталарида 1600 та
Совет қарши ҳужуми пайтида:
1 040 000 эркак[1]
400 000+ немислар
220 000 италияликлар
200 000 венгер
143 296 руминияликлар
40 000 кўнгиллилар
640+ танк
732 (402 операцион) самолёт[2]

Бошланғич даврда:

187 минг ходим
2200 та артиллерия
400 танк
300 та самолёт[3]
Совет қарши ҳужуми пайтида:
1 143 000 эркак[4]
13 451 та артиллерия
894 танк[4]
1115 та самолёт[5]

Йўқотишлар
747,300-868,374 жанговар қурбонлар[6]:

Германия:
300 000+ (6-армия ва 4-чи Панзер армияси)[7][8][9] — 400 000 (барча бирликлар)[10]
Италия
114 000[11]-114,520[8]
Руминия
109,000[11]-158,854[8]
Венгрия
143,000[8]
Кўнгиллилар: 19,300-52,000

900 та самолёт йўқ қилинди
1500 та танк йўқ қилинди (100 та Руминия)
6000 қурол йўқ қилинди
744 самолёт; 1666 танк; 5762 қурол қўлга олинди

Совет Иттифоқи:

1 129 619 (шу жумладан ~ 950 000 жанговар қурбонлар)
478 741 киши ўлдирилган ёки бедарак йўқолган
650 878 ярадор ёки касал

2769 та самолёт
4341 танк (~150 та Руминияликлар томонидан) (25-30% жами ҳисобдан чиқарилган[12])
15 728 қурол

Сталинград Волга дарёсидаги йирик саноат ва транспорт маркази сифатида ҳар икки томон учун стратегик аҳамиятга эга эди . Сталинградни ким назорат қилган бўлса, Кавказдаги нефт конларига кириш имкони бўлар эди ва Волга устидан назоратни қўлга киритарди. Ёқилғи таъминоти камайиб бораётган Германия ўз саъй-ҳаракатларини Совет давлати ҳудудига чуқурроқ кириб боришга ва ҳар қандай ҳолатда ҳам нефт конларини эгаллашга қаратади. 4-августда немислар 6-армия ва 4-панзер армияси гуруҳларидан фойдаланган ҳолда ҳужум бошладилар. Ҳужум шаҳарнинг катта қисмини вайроналарга айлантирган кучли Луфтwаффе бомбардимончилари билан олиб борилди. Шуниси эътиборга лойиқки, жангнинг дастлабки босқичларида Совет қўшинлари немис позицияларини босиб олиш учун тўлиқ инсон  кучидан фойдаланадилар[25][26].  Ҳар иккала томон ҳам шаҳарга қўшимча кучлар киритди. Ноябр ойининг ўрталарига келиб, немислар катта харажат эвазига совет ҳимоячиларини дарёнинг ғарбий қирғоғи бўйлаб тор зоналарга итариб юборишди.

19-ноябр куни Қизил Армия 6-армия қанотларини ҳимоя қилувчи Руминия қўшинларига қарши икки томонлама ҳужумни режалаштирган Уран операциясини бошлади[27]. Ахис қанотлари босиб олинди ва 6-армия йўли тўсилиб, Сталинград ҳудудида қуршаб олинди. Адолф Гитлер шаҳарни ҳар қандай ҳолатда ушлаб туришга қатъий қарор қилди ва 6-армияга чекинишни тақиқлади; аксинча, гуруҳ ҳаво орқали олға юришга ва ташқаридан қуршовни бузишга ҳаракат қилди. Совет қўшинлари немисларни ҳаво орқали таъминот имкониятини йўққа чиқаришди, бу эса немис қўшинларини тушкунлик нуқтасига олиб келди. Шунга қарамай, немис қўшинлари олдинга силжишни давом эттиришга қарор қилишди ва оғир жанглар яна икки ой давом этди. 1943-йил 2-февралда Германиянинг 6-армияси ўз ўқ-дорилари ва озиқ-овқатларини тугатиб, беш ойдан ортиқ давом этган жанглардан сўнг ниҳоят таслим бўлди. Бу Иккинчи жаҳон урушида Гитлернинг дала қўшинлари орасида биринчи таслим бўлиши эди[28].

Сталинград жангларида минглаб ўзбекистонликлар иштирок этди. Жумладан, Собиржон Охунжонов, Абдулла Аюповлар жасорат кўрсатишди. Сталинградда "Павлов уйи"ни ҳимоя қилган Камол Тург'унов сингари 2738 нафар ўзбекистонлик "Сталинград мудофааси учун" медали билан тақдирланган.

Манбалар

  1. ↑ Глантз & Ҳоусе 1995, с. 346.
  2. ↑ Ҳайwард 1998, с. 225; Бергстрöм 2006, с. 87.
  3. ↑ Бергстрöм 2007, с. 72.
  4. ↑ 4,0 4,1 Глантз & Ҳоусе 1995, с. 134
  5. ↑ Ҳайwард 1998, с. 224.
  6. ↑ {{{титле}}} (ру). Кучково поле, 2012 — 421-бет. ИСБН 978-5-9950-0269-7. 
  7. ↑ Wалтер Сcотт Дунн, Курск: Ҳитлер’с Гамбле, 1943, п. 1
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Wалш 2000, с. 165.
  9. ↑ Жочен Ҳеллбеcк, Сталинград: Тҳе Cитй Тҳат Дефеатед тҳе Тҳирд Реич, п. 12
  10. ↑ ДиМарcо 2012, с. 39.
  11. ↑ 11,0 11,1 Фриэсер эт ал. 2017, с. 14.
  12. ↑ Ҳилл, Алехандер. Тҳе Ред Армй анд тҳе Сеcонд Wорлд Wар, 2016-12-24. ИСБН 9781107020795. 
  13. ↑ Роберц 2006, с. 143.
  14. ↑ Биэсингер (2006: 699): „Он Аугуст 23, 1942, тҳе Германс беган тҳеир аттаcк.“
  15. ↑ „Баттле оф Сталинград“, Энcйcлопæдиа Британниcа. „Бй тҳе энд оф Аугуст, ... Ген. Фриэдрич Паулус, wитҳ 330,000 оф тҳе Герман Армй'с финест троопс ... аппроачед Сталинград. Он 23 Аугуст а Герман спеарҳеад пенетратед тҳе cитй'с нортҳерн субурбс, анд тҳе Луфтwаффе раинед инcендиарй бомбс тҳат дестроед мост оф тҳе cитй'с wооден ҳоусинг.“ 
  16. ↑ Сиэфф, Мартин „Аналйсис: Сталинград дефинес урбан wар“ (эн). УПИ (2005-йил 27-апрел). Қаралди: 2022-йил 5-апрел.
  17. ↑ Спенcер, Жоҳн; Героух, Жайсон „Урбан Wарфаре Прожеcт Cасе Студй #1: Баттле оф Сталинград“ (эн-УС). Модерн Wар Институте (2021-йил 28-июн). 2022-йил 4-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-апрел.
  18. ↑ ДиМарcо 2012, с. 27.
  19. ↑ Давис, Даниэл Л. „Wҳй Сталинград Wас тҳе Блоодиэст Баттле оф Wорлд Wар ИИ (анд Перҳапс оф Алл Тиме)“ (эн). Тҳе Натионал Интерест (2016-йил 28-ноябр). Қаралди: 2022-йил 17-март.
  20. ↑ Деадлиэст Баттле ин Ҳисторй: Сталинград | Аниматед Ҳисторй (инглизча), қаралди: 2022-01-26
  21. ↑ Луҳн, Алеc. „Сталинград наме май ретурн то cитй ин wаве оф сеcонд wорлд wар патриотисм“. Тҳе Гуардиан (2014-йил 8-июн). Қаралди: 2022-йил 5-апрел.
  22. ↑ Cоррелл, Жоҳн. „Турнинг Поинт ат Сталинград“. Аир Форcе Магазине (2017-йил 29-август). Қаралди: 2022-йил 5-апрел.
  23. ↑ „Тҳе баттле оф Сталинград: а Герман оффиcер'с аccоунт оф WW2'с блоодиэст баттле“ (эн). Ҳисторйехтра (2022-йил 1-сентябр). Қаралди: 2022-йил 27-декабр.
  24. ↑ Белламй 2007
  25. ↑ „Сталинград Пресс Cовераге“. ресеарч.cалвин.эду. Қаралди: 2022-йил 27-декабр.
  26. ↑ Cапурро, Даниэл. „Мосcоw'с релианcе он ҳуман wаве таcтиcс ис а cатастропҳе фор Руссиа'с wоркинг-аге мен“ (эн-ГБ). Тҳе Телеграпҳ (2022-йил 27-октябр). Қаралди: 2022-йил 26-декабр.
  27. ↑ Беэвор 1998, с. 239.
  28. ↑ Ширер 1990, с. 932. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Stalingrad_jangi" dan olindi