Stetoskop sahifasining manbasini koʻrish

[[Image:Stethoscope-2.png|thumb|Zamonaviy stetoskop]]
'''Stetoskop''' – inson va hayvonlar [[Ichki aʼzolar|ichki aʼzolarining]] tovushlarini eshitib tashxis qoʻyish uchun moʻljallangan tibbiy [[Auskultatsiya|auskultatsion]] asbob. Stetoskop yordamida [[yurak]], [[oʻpka]], [[Ichak|ichaklarning]] biologik tovushlari, [[Arteriyalar|arteriya]] va yirik qon tomirlarning qon oqimi qarshiliklarini eshitish uchun ishlatiladi. [[Sfigmomanometr]] bilan birga qon bosimini oʻlchashda qoʻllanadi. Auskultativ tovushlarni kuchaytiruvchi stetoskop [[fonendoskop]] deb ataladi.
== Tarixi ==
[[File:Laennecs stethoscope, c 1820. (9660576833).jpg|thumb|180px| Laennecga tegishli dastlabki stetoskop. [[London]], ilm-fan muzeyi.]]
[[File:Toraube2.jpg|thumb|180px|right|Traube tipidagi fil suyagidan yasalgan stetoskop.]]
Stetoskop 1816-yilda [[Fransiya]], [[Parij|Parijdagi]] [[Necker-Enfants Malades kasalxonasi|Necker-Enfants Malades kasalxonasida]] [[Rene Laennec]] tomonidan yaratilgan<ref>{{kitob manbasi |last1=Wade, Nicholas J.; Deutsch, Diana (July 2008) |title="Binaural Hearing – Before and After the Stethophone" |url=http://acousticstoday.org/wp-content/uploads/2017/07/Article_2of3_from_ATCODK_4_3.pdf}}</ref><ref>{{veb manbasi |last1=Laennec, René (1819) |title=De l'auscultation médiate ou traité du diagnostic des maladies des poumon et du coeur. |url=https://books.google.com/books?id=TtTTeKls2bUC&pg=PR5}}</ref><ref>{{veb manbasi |last1='Laennec, R. T. H.; Forbes, John, Sir, |title=A Treatise on the Diseases of the Chest and on Mediate Auscultation |url=https://books.google.com/books?id=a1pBAQAAIAAJ&pg=PR1}}</ref>. Dastlab u yogʻoch trubkadan iborat boʻlib, bitta eshitish qismiga ega boʻlgan. Shakli quloq bilan eshitishga moslashgan karnay koʻrinishida boʻlgan. Laennec stetoskopni ixtiro qilishidan maqsad ayollar koʻkrak qafasini eshitish uchun noqulayliklarni bartaraf etish boʻlgan<ref>{{veb manbasi |last1=Roguin A (September 2006). |title="Rene Theophile Hyacinthe Laënnec (1781–1826): The Man Behind the Stethoscope". |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1570491}}</ref><ref>{{veb manbasi |last1=Victorian London: the life of a city, 1840–1870. London: Weidenfeld & Nicolson |title=Picard, Liza |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Liza_Picard}}</ref>. Laennec yaratgan qurilmasini nomlashda stetho- + -skop, „koʻkrak qafasi“ atamalaridan foydalangan, yaʼni bu koʻkrak qafasini eshitish maʼnosini bildirgan. Hozirgi kunda barcha ichki organlarni eshitishda stetoskopdan auskultatsiya maqsadida foydalaniladi<ref>{{veb manbasi |last1=The Quarterly Journal of Foreign Medicine and Surgery and of the Sciences Connected with Them, 2: 51–68, 1820. |title="Laennec's new system of diagnosis" |url=https://books.google.com/books?id=LNVLAAAAYAAJ&q=stethoscope&pg=PA58}}</ref>. 1840-yilda [[Golding Bird]] egiluvchan naychali stetoskopni taqdim etdi. Uning stetoskop tuzilishi ham bitta eshitish qismidan iborat edi<ref>{{veb manbasi |last1=Samuel Wilks, "Evolution of the stethoscope", Popular Science |title="Advantages presented by the employment of a stethoscope with a flexible tube" |url=https://books.google.com/books?id=9FXVoGcVJygC&pg=PA440}}</ref>. 1851-yilga kelib, [[Irlandlar|irlandiyalik]] shifokor [[Arthur Leared]] ikki tomonlama eshitish qismiga ega boʻlgan stetoskopni kashf qildi. 1852-yilda [[George Philip]] uni hozirgi koʻrinishda takomillashtirdi.

== Ishlatilishi ==
[[File:Standardized-Patient-Program-examining-t he-abdomen.jpg|thumb|Shifokor stetoskop yordamida bemor oshqozon-ichak tovushlarini eshitmoqda.]]
Stetoskop tibbiy xodimlarning ramzi hisoblanadi. Chunki koʻplab tashxis qoʻyish amaliyotlari stetoskop bilan amalga oshiriladi. Shuning uchun har bir shifokor bemorni koʻzdan kechirishda albatta stetoskop yordamida ichki organlar faoliyatini ham eshitib koʻradi. 2012-yilgi tadqiqotlarga koʻra stetoskop bilan olib borilgan tekshiruvlar natijasi boshqa asboblarnikiga qaraganda ishonchli chiqqan<ref>{{veb manbasi |last1=Jiwa, Moyez; Millett, Stephan; Meng, Xingqiong; Hewitt, Vivien M. (2012) |title="Impact of the Presence of Medical Equipment in Images on Viewers' Perceptions of the Trustworthiness of an Individual On-Screen" |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3409609}}</ref><ref>{{veb manbasi |last1=McLoughlin, Mario J (30 October 2012). |title="Cardiac auscultation: preliminary findings of a pilot study using continuous Wave Doppler and comparison with classic auscultation" |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23117017/}}</ref>. Klinik amaliyotda stetoskop oʻrnini bosadigan qurilmalar bir qancha boʻlsada, xodimlar tomonidan eng qulay qurilma sifatida stetoskop ishlatilib kelinadi. Ammo vaqt oʻtishi bilan, qon bosimini oʻlchashda ishlatiladigan stetoskop va [[tonometr]] oʻrniga auskultatison qobiliyatga ega boʻlgan mexanik sfigmomanometrlar kabi zamonaviy texnologiyalar asta sekin oʻrin egallamoqda<ref>{{veb manbasi |last1=Roerecke, M; Kaczorowski, J; Myers, MG (2019), "Comparing automated office blood pressure readings with other methods of blood pressure measurement for identifying patients with possible hypertension: a systematic review and meta-analysis", JAMA Intern Med |title=doi:10.1001/jamainternmed.2018.6551, |url=https://doi.org/10.1001%2Fjamainternmed.2018.6551}}</ref>.
== Turlari ==
'''Akustik stetoskop'''
[[Image:Stethoscope pink.JPG|thumb|150px|right|Akustik stetoskop]]
[[Akustik stetoskop]] – [[Koʻkrak qafasi|koʻkrak qafasidagi]] biologik tovushlarni ichi boʻsh naychalar orqali quloqqa yetkazib beradigan auskultsion stetoskop turi. U asosiy ikki qism: tanaga tegib turadigan diafragma va quloqchinlardan iborat. Diafragma qismi bemor tanasiga qoʻyiladi va tovushlar diafragmani tebratganda trubkalar orqali tovush quloqchinlarga borib, quloqqa uzatiladi. Ushbu stetoskop XX asr boshlarida [[Rappaport]] hamda [[Sprague]] tomonidan kashf qilingan.

'''Elektron stetoskop'''
[[File:Electronic stethoscope.jpg|thumb|Elektron stetoskop]]
[[Elektron stetoskop]] yoki [[stetop]] tovushlarni kuchaytirish orqali chuqur joylashgan organlar tovushini ham eshitish imkonini beradi. Oddiy stetoskoplardan farqli ravishda elektron stetoskoplarda [[transduser]] qurilmalari xilma-xil vazifalarni bajaradi. Ular yordamida tovush signallarini kuchaytirish, pasaytirish va optimallashtirish mumkin. Uning boshqa bir turlarida [[Eko Core]] yurak tovushlarini [[smartfon]] yoki [[Planshet|planshetga]] yozib olishi, [[Eko Duo]] [[elektrokardiogramma]] bilan bir vaqtda [[ekokardiogramma]] ham yozib olishi mumkin. Bu orqali stetoskop yordamida eshitib boʻlmaydigan kichik yurak toʻlqinlarini aniqlash, kasalliklarga erta tashxis qoʻyish mumkin<ref>{{veb manbasi |last1=NIHR Evidence |title="Smart stethoscope uses artificial intelligence to screen for heart failure" |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/smart-stethoscope-artificial-intelligence-screen-heart-failure/ |accessdate=. 18 January 2023}}</ref>.

'''Fetal stetoskop'''
[[File:Pinard horn Uganda US Army nurse.jpg|150px|right|thumb|Ugandadagi AQSh armiyasining zahirada hamshira tomonidan ishlatiladigan fetal stetoskop]]
Fetal yaʼni [[Homiladorlik|homiladorlar]] uchun moʻljallangan stetoskop [[Karnay|karnaysimon]], bir tomonlama eshitish nuqtasi borligi bilan ajralib turadi. U homilador ayolning qorin qismiga [[Homila yuragi|homilaning yurak]] tovushini tinglash uchun qoʻyiladi. Boshqa bir tomonidan tibbiy xodim tovushni eshitadi<ref>{{kitob manbasi |last1=Arup Kumar Majhi (2016-08-16) |title=Bedside Clinics In Obstetrics. |isbn=978-93-83420-87-2 |url=https://books.google.com/books?id=-7zfDAAAQBAJ&pg=PA47}}</ref>. Fetal stetoskop fransuz [[Akusherlik|akusheri]] [[Adolphe Pinard]] (1844-1934) sharafiga nomlangan.

'''Doppler'''

[[Doppler ultratovush tekshiruvi|Doppler]] stetoskopi tanadagi organlardan hosil boʻladigan biologik [[ultratovush]] toʻlqinlarini yozib oladigan elektron qurilma. U asosan harakatlanib turadigan aʼzolar harakat potensiallarini yaxshi aniqlaydi. Shuning uchun yurak urushi, tomirlarda qon harakati kabilarga tashxis qoʻyish uchun keng qoʻllanadi<ref> S. Ananthi, A Textbook of Medical Instruments, pp. 290–96, New Age International, 2006 ISBN 8122415725.</ref>. Kattalardagi [[yurak klapanlari]] harakatlari, qon oqimi tovushlarini oddiy stetoskop yordamida eshitib boʻlmaydi. Buning uchun [[dopplerografiya]] oʻtkaziladi. Oddiy stetoskop bilan [[Aorta yetishmovchiligi|aorta yetishmovchiligiga]] 58% va doppler yordamida esa 84% gacha toʻgri tashxis qoʻyilgan<ref>Mc Loughlin MJ and Mc Loughlin S. Cardiac auscultation: Preliminary findings of a pilot study using continuous Wave Doppler and comparison with classic auscultation Int J Cardiol. 2013 Jul 31; 167(2):5 90–91</ref><ref>{{veb manbasi |last1=Mario J Mc Loughlin. |title=_Cardiac Auscultation With Continuous Wave Doppler Stethoscope_ A new method 200 years after Laennec's invention eBook_ Mario Jorge Mc Loughlin, Santiago Mc Loughlin_ Kindle Store |url=https://www.amazon.com/Cardiac-Auscultation-Continuous-Stethoscope-ebook/dp/B00AXFB2IG/ |accessdate=24 September 2015}}</ref>.

'''3D-bosma stetoskop'''
[[File:StethoscopebyTarek.jpg|thumb|3D-bosma stetoskop]]
[[3D-bosma stetoskop]] – auskultatsiya uchun moʻljallangan, 3D-bosib chiqarishga asoslangan elektron qurilma<ref>{{veb manbasi |last1=GitHub |title=Official project site |url=https://github.com/GliaX/Stethoscope}}</ref>. Bu asbob Doktor [[Tarek Loubani]] va uning jamoasi tomonidan ishlab chiqilgan. 2015-yilda stetoskop loyihasi ommaviy axborot vositalari orqali taqdim etilgan.

'''Qiziloʻngach stetoskopi'''

1960-yilgacha [[Qiziloʻngach stetoskopi|qiziloʻngach stetoskopidan]] [[intraoperativ monitoring]] sifatida foydalanilgan<ref>{{veb manbasi |last1=Brodsky, J; Lemmens, H (2007). "The history of anesthesia for thoracic surgery". Minerva Anestesiologica. 73 (10): 513–24. |title=PMID 17380101 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17380101}}</ref>.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Tibbiy asboblar]]
[[Turkum:Auskultatsiya]]
[[Turkum:Ovozli texnologiyalar]]