Stimpank

Стимпанк (инглизча: стеампунк: стеам — „буғ“ ва пунк — „панк“), ХИХ аср охиридаги буғ энергиясидан илҳомланган технология ва санъат ҳамда ҳунармандчиликни ўз ичига олган илмий фантастика йўналиши (жанри)[1]. Дастлаб 1980-йилларда киберпанкга[2] қарши адабий ҳаракат сифатида пайдо бўлган бўлсада, у аста-секин бадиий услуб, маданий ҳаракат ва субмаданиятга айланган. Бу киберпанкнинг энг машҳур ҳосиласи ҳисобланади[3]. Стимпанк асарларида фантазия[4], муқобил тарих, даҳшат, илмий фантастика ва детектив ҳикоялар элементлари бўлиши ҳам мумкин.
Жанрнинг пайдо бўлиши


Ҳозирги вақтда стимпанк жанрининг намуналари ҳисобланган кўплаб асарлар 1960-1970-йилларда нашр этилган бўлса-да, стимпанк атамасининг ўзи анча кейин пайдо бўлган: у ёзувчи Cавин Жетер[4] томонидан истеҳзоли версия сифатида дастлаб „киберпанк“ сўзи 1987-йил апрел ойида фойдаланишга киритилган. У Тим Пауэрснинг „Анубис Гатес“ (1983), Жамес Блайлоcкнинг „Ҳомунcулус“ (1986), шунингдек, „Нигҳт оф тҳе Морлоcкс“ (1979) ва „Инфернал Девиcес“ (1987) асарларини бирлаштирадиган атама топишга ҳаракат қилди. Ушбу асарларнинг барчасида дунёнинг ХИХ аср технологияси даражасида ёзилган ва ҳикоя услуби Ҳ. Wеллснинг „Вақт машинаси“ романи каби Виктория даври фантастикасига тақлид қилган. Киберпанкдан фарқли ўлароқ, стимпанк реал ёки ҳеч бўлмаганда шартли равишда қабул қилинадиган технологияларга асосланган бўлиб, яъни қурилма асоси пардан иборат бўлиб, бу жанрга ўз номини берди[5].
Стимпанк таснифи
Борис Невский, „ Фантастика олами“ журнали муҳаррири, стимпанкни 2 турга ажратган[5]:
- Муқобил-тарихий стимпанк, унинг ҳаракати шартли равишда „бизнинг“ дунёмизда содир бўлади. Қоидага кўра, бундай стимпанк жанри илмий фантастикага яқин.
- Фантастик стимпанк, бу бутунлай хаёлий дунёда содир бўлувчи қурилмалар ҳақида.
Жефф ВанденМеэр стимпанкни 7 жанрга бўлади[6][7]:
- Бойлерпанк (инглизча: Боилерпунк — „боил“ қайнамоқ) Белкурак, кўмир ва буғдан фойдаланишга асосланган.
- Клокпанк (инглизча: cлоcкпунк — cлоcк — „соат“): буғ қуввати ўрнига завод механизмлари ишлатилади.
- Дизелпанк.
- Газ лампаларининг романтизми (инглизча: Гаслигҳт Романcе) муқобил тарихга ва Виктория даврининг романтизмлашувига урғу берилган стимпанкнинг кичик жанри.
- Маннерпанк (инглизча: Маннерпунк) персонажлар орасидаги мураккаб ижтимоий иэрархиялар билан шуғулланадиган стеампанкнинг кичик жанри.
- Райгун Готик (инглизча: Райгун Готҳиc): Арт Деcо ва замонавий услубларга асосланган ретро-футуризм. Бу атама Wиллиам Гибсон томонидан киритилган.
- Ститчпанк: Стимпанкнинг кичик жанри, бу ерда жонли қўғирчоқлар асосий қаҳрамонлардир (масалан, „9“ мултфилми).
Умуман олганда, стимпанк жанри ўзининг ривожланишида қатъий турмайди ва ундан доимий равишда янги кичик жанрлар пайдо бўлади[8][9]. Ушбу ноаниқ ҳолат мухлислар орасида стимпанк ўз ичига нима киритиш ёки киритмаслик ҳақида тортишувларга сабаб бўлади[4].
Манбалар
- ↑ „стеампунк“. Охфорд Диcтионариэс | Энглиш. 2017-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 29-ноябр.
- ↑ „Wҳат Тҳе Ҳелл Ис Стеампунк?“ (эн). ҲуффПост УК. Қаралди: 2017-йил 31-август.
- ↑ Фрауке Матз. Пунк Талес, Фолкталес анд Фаирй Талес: Традитионс анд Техц фром ароунд тҳе Wорлд, 2нд Эдитион [4 волумес]: Традитионс анд Техц фром ароунд тҳе Wорлд, АБC-CЛИО, 2016 — 834—835-бет. ИСБН 9781610692540.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Пресентатионс оф тҳе 2010 Упстате Стеампунк Эхтраваганза анд Меэтуп, ЭБСCО эбоок аcадемиc cоллеcтион. Cамбридге Счоларс Публишинг, 2011 — 132-бет. ИСБН 1443830747.
- ↑ 5,0 5,1 Борис Невский и Михаил Попов. „Стимпанк: что это такое“ (ру). Мир фантастики (2006-йил 18-март). Қаралди: 2017-йил 17-октябр.
- ↑ Каҳн, Эве М.. „Присонер Арт ат Эастерн Стате Пенитентиарй, Пҳиладелпҳиа“ (эн). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2011-йил 21-июл). Қаралди: 2017-йил 17-октябр.
- ↑ Жефф ВандерМеэр,С. Ж. Чамберс. Тҳе Стеампунк Библе: Ан Иллустратед Гуиде то тҳе Wорлд оф Имагинарй Аиршипс, Cорсец анд Гогглес, Мад Сcиэнтисц, анд Странге Литературе. Абрамс, 2012 — 58-бет. ИСБН 1613121660.
- ↑ Лаура Ламберт; Ҳиларй W. Пооле; Чрис Wоодфорд; Чристос Ж. П. Мосчовитис. Интернет: А Ҳисториcал Энcйcлопедиа. АБC-CЛИО, 2005. ИСБН 1851096590.
- ↑ Борис Невский. „Русский стимпанк“. МИР ФАНТАСТИКИ И ФЭНТЕЗИ. олд.мирф.ру. Қаралди: 2017-йил 8-июл.