Stirling janggi
Стирлинг кўприги бўйидаги жанг (шотландча: Блàр Дрочаид Шруигҳлеа) — Шотландия мустақиллиги учун биринчи уруш. 1297-йил 11-сентябрда Эндрю Морай ва Уилям Уоллес қўшинлари Форт дарёси бўйида Стирлинг яқинида Суррейнинг 6-графи Жон де Варн ва Хю де Крессингемнинг бирлашган инглиз қўшинларини мағлуб этди.
| Стирлинг бо'йидаги жанг | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Шотландларнинг мустақиллик учун биринчи жангги | |||||||||
 | |||||||||
| |||||||||
| Рақиблар | |||||||||
| Шотландия қироллиги | Англия қироллиги | ||||||||
| Қўмондонлар | |||||||||
| Уилям Уоллес
Эндрю Морай |
Суррей графи Жон де Варн
Криссингем | ||||||||
| Кучлар | |||||||||
5300 дан 6300 гача аскар
|
9000 аскар
| ||||||||
| Йўқотишлар | |||||||||
| нома'лум | 100 отлиқ, 5000 пиёда о'лдирилган | ||||||||
Фони
1296-йилда 6-суррей графи Жон де Варен Дунбар жангида Бучан графи Жон Комини мағлуб этди. Шотландия қироли Жон Баллиол 10-июл куни Бречинда Англия қироли Эдвард И га таслим бўлди ва Шотландия ер эгалари Эдварднинг ҳукмронлигини тан олишга мажбур бўлди. 1297-йилда Эндрю Морай Шимолий Шотландияда қўзғолон кўтарди ва ёз охирида Уркхарт, Инвернесс, Элгин, Банфф ва Абердинни босиб олди. Уилям Уоллес сентябр ойида Данди яқинида Морайга қўшилди ва улар биргаликда Стирлингга юришди. Стирлинг, Стюарт Рид таъбири билан айтганда, „анъанавий равишда Шотландиянинг калити сифатида қабул қилинган“. Шу билан бирга, Суррей июл ойида Крессингемга қўшилди ва иккаласи ҳам 1297-йил 9-сентябрда Стирлингга этиб келишди. Ўша пайтга келиб, Морай ва Уоллес аллақачон Аббей Крейгни эгаллаб олишган эди.[1]
Асосий кураш
Суррей Стирлинг қал’аси яқинидаги Фортҳ дарёси устидаги тор йўлакли ёғоч кўприк устида тўхтади. У қаршисидаги шотландлардан хавотирда эди. Агар у ўзининг асосий қўшинини у ердан олиб ўтмоқчи бўлса, тактик жиҳатдан ноқулай аҳволга тушиб қолишини аниқлаб, музокаралар ўтказиш ва ҳудудни разведка қилиш учун кўприкдан ўтишни бир неча кунга кечиктирди[2]. 11-сентабрда Суррей графи Жон де ВарнЖеймс Стюартни, кейин эса доминикалик икки роҳибни шотландларга элчи сифатида юборди. Гуисборолик Уолтернинг сўзларига кўра, Уоллес: „Биз бу ерга тинчлик ўрнатиш учун эмас, балки ўзимизни ҳимоя қилиш ва қироллигимизни озод қилиш учун жанг қилиш учун келганмиз. Улар келсинлар ва биз буни исботлаймиз“ деб жавоб берган. Аббей Крейгда лагер қурган шотландлар дарёнинг шимолидаги юмшоқ текисликни эгаллашган эди. Инглиз, уэлс ва шотланд рицарлари, камончилари ва пиёда аскарларидан иборат инглиз қўшинлари дарёнинг жанубида қароргоҳ қуришди[1][3]. Ирвиннинг таслим бўлишидан кейин инглизлар сафига қўшилган шотландиялик рицар Ричард Лунди икки мил юқорироқдан дарёни кечиб ўтишни у ердан бир вақтнинг ўзида олтмишта отлиқ ўтиши мумкинлигини ва отлиқ қўшинни бошқариб, душманни четлаб ўтишни таклиф қилди. Лекин Шотландиядаги қирол Эдварднинг ғазначиси Хю де Крессингем графни бу маслаҳатини рад этишга ва кўприк орқали тўғридан-тўғри ҳужум қилишга буйруқ беришга кўндирган. Кўринишидан кичкина кўприк кўринсада, у етарлича кенг эди. Ундан икки отлиқ ва ёнидан пиёда жангчиларнинг бир қанчаси ўтиши мумкин эди, лекин дарёдан энг хавфсиз ўтиш йўлини топиш зарур эди. Дарё шарққа томон кенгайиб кетган ва ости ботқоқликлардан иборат эди. Крессингем бошчилигидаги инглиз рицарлар ва пиёда аскарлари сер Мармадуке де Твенг ва сер Ричард Валдеграве ҳамроҳлигида 11-сентябр куни эрталаб кўприкдан ўтишни секин-аста бошлаб юборишди[4] .
Шотландлар бўлса бу вазиятда шунчаки кутишни ма‘қул кўришди. Бутун инглиз армияси Стирлинг кўприги устидан дарёни кечиб ўтиши учун бир неча соат керак бўларди.
Хемингбург қолдирган маълумотларга кўра, Уоллес ва Морай „душманларнинг кўпчилигини енгиб ўтишлари мумкинлигига ишонганларича“ келишини кутишди. Қўшинларнинг катта қисми (эҳтимол 2000 га яқин бўлиши мумкин) ўтиб кетгач, шотланд қўшинларига ҳужумга ўтиш учун буйруқ берилди. Шотландия найзалари тезда ердан баланд кўтарилиб, инглиз оғир отлиқ қўшинларининг ҳужумини тўхтатдилар ва кейин инглиз пиёдаларига қарши ҳужумга ўтдилар. Улар кўприкнинг шарқий томонида назоратни қўлга олишди ва инглиз армиясининг кўприкдан ўтиш имкониятини тўхтатдилар. Шотландларнинг ҳужуми натижасида бир неча юз киши дарёнинг нариги томонига сузиб ўтиб қочиб кетган бўлиши мумкин. Мармадуке Твенг баъзи одамлари билан кўприкдан орқага қайтишга муваффақ бўлди.
Жанг жойи ҳозир Уоллес ёдгорлиги жойлашган Аббей Крейгдан кўприкнинг шимолий чеккасига олиб борувчи тош йўлнинг икки томонида эди. Жанг майдони тарихий Шотландия томонидан 2009-йилги Шотландия тарихий атроф-муҳит сиёсатига мувофиқ инвентаризация қилинган ва ҳимояланган[5]. Кичик камончилар контингенти билан қолган Жон де Варн дарёнинг жануби туриб кузатар ва ҳали ҳам кучли ҳимояда эди. Унинг армиясини асосий қисми сақланиб қолди. Суррей графи шотландларнинг жанубга ўтишини тўхтатиб, қўшин қаторини ушлаб туриши мумкин эди, аммо унинг жангда ғалаба қилишига ишончи йўқолди[6]. Сер Мармадуке Твенг қочиб кетгандан сўнг, Жон де Варн кўприкни вайрон қилишни буюрди. Ўзи эса Бервик томон чекинди. Стирлинг қал’асидаги гарнизонни изоляция қилди ва пасттекисликни исёнчиларга қолдирди. Жон де Варн армиясининг бир қисми бўлган Жеймс Стюарт ва Леннокс графи Малколм, Шотландия ҳужуми, уларнинг кучлари, шунингдек, кўприкнинг шимолидаги қирғинни кузатган ҳолда, иштиёқлари сўниб, улар ҳам орқага чекинишди. Шундан кейин инглиз таъминот занжири (ўрмонли ҳудудда жойлашган) Повсда Шотландия лордлари томонидан ҳужумга учради ва кўплаб аскарлар ўлдирилди[7]. Ўша даврдаги Стирлинг кўприги ҳозирги дарёни кесиб ўтувчи ХВ асрга оид тош кўприкдан тахминан 180 ярд юқорида жойлашган деб ишонилади. Шимолда (56°07’45" шим. 3°56’12" ғарб) кўприкка бурчак остида жойлашган тўртта тош устунлар, шунингдек, бир қирғоқда сунъий тошдан қилинган устунлар топилган.
Оқибатлари
Сер Мармадуке Твенни Стирлинг қал’асига мас’ул қилиб қолдирди, чунки Жон де Варн қўшинини ташлаб, Бервик томон қочиб кетди. Замонавий инглиз йилномачиси Уолтер Гисборо жангдаги инглизларнинг йўқотишларини 100 отлиқ ва 5000 пиёда аскарлари ҳалок бўлганини қайд этган. Жангда Шотландия қурбонлари қайд этилмаган, жанг пайтида оғир даражада яраланган ва ўша йилнинг ноябрида вафот этган Эндрю Морай бундан мустасно. Ланеркост Хрониклда ёзилишича, Уоллес жангда мағлубиятга учраган Крессингемни терисини шилдириб қиличи учун кенг тасма ясаттирган. Бунинг учун эса унинг бошидан то товонига қадар териси шилиб олинган[8]. Шотландия қўшинлари жанубда Англиянинг Дурҳам шаҳригача бостириб киришди. Уоллес „Шотландия қироллигининг қўриқчиси ва армиясининг қўмондони“ этиб тайинланди. Шунга қарамай, Англия қироли Эдвард И аллақачон Фалкирк жангига олиб келадиган Шотландияга яна бир босқинни режалаштираётган эди.
Маданиятда
Уоллеснинг жангномалари авлодларга асосан шоир Блинд Гарри, Минстрел (ваф. 1492) томонидан тўпланган ва ҳикоя қилинган эртаклар шаклида ўтган. Блинд Гарри ўзининг 1470-йилда „Машҳур ва жасур рицар сер Уилям Уоллеснинг хатти-ҳаракатлари ва ишлари“ китобида тасвирланган воқеалар ҳақиқий ҳаётдан тахминан 200 йил ўтгач ёзилган. Эртаклар Жеймс ИВ (1488-1513-йиллар ҳукмронлиги) саройида кўнгил очиш учун мўлжалланган бўлиб, улар, шубҳасиз, ҳақиқат ва фантастика аралашмасидир. Кўпгина эпизодлари тўқимадир. Мана унинг тавсифи: Шанба куни улар (Морай ва Уоллес) Стирлингга йўл олишди. Яхши текис тахтадан ясалган, бирлаштирилган кўприкни кўздан кечиришди. У (Уоллас) қўл остидаги энг қобилиятли ишчи бўлган Райтни олиб, унга кўприкдан қўшин ўтолмайдиган даражада зарар етказишни топширди. Бунинг учун ўрта кўчада (ўртадаги) тахтани иккига бўлишни буюрди. Кейин ҳеч нарса қилинмагандек кўриниши учун уни илгаклар билан тезда михлади ва устидан лой суриб қўйди. Иккинчи учини эса учта ёғоч ролик устига қўйди, улар шундай жойлаштирилганки, бири чиқиб кетганда қолганлари йиқилиб тушади.
Хю Крессингем ўз қўл остида бўлган йигирма минг киши билан авангардни бошқаради. Уоррен графи ўттиз мингга эга эди[9].
Ушбу эртакларнинг таъсирини шоир Роберт Бернснинг улар бир-бирига боғланганидан тахминан уч аср ўтиб ёзган қуйидаги баёнотидан билиб олиш мумкин:
Мен ёлғиз ўқиган ва яна ўқиган икки китобимдан кўра кўпроқ завқ бағишлаган иккита биринчи китобим „Ганнибалнинг ҳаёти“ ва „Сер Уилям Уоллеснинг тарихи“ Гилберфилдлик Уилям Ҳамилтоннинг „Блинд Гарри“ нинг замонавийлаштирилган версияси эди. Ганнибал менинг ёш ғояларимга шундай бурилиш бердики, мен аскар бўлишим учун катта бўлишни орзу қилардим; Уоллеснинг ҳикояси менинг томирларимга Шотландия хурофотини тўкиб юборди ва у ҳаётнинг тўфон эшиклари абадий оромгоҳда ёпилгунча қайнаб кетди.
Стирлинг кўприги жанги 1995-йилда суратга олинган „Шерюрак“ филмида тасвирланган, бироқ у ҳақиқий жангга деярли ўхшамайди, кўприк йўқ (кўприк атрофида суратга олиш қийинлиги туфайли) ва тактикаси Баннокберн жангига ўхшайди.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Реид, Стуарт. Баттлес оф тҳе Сcоттиш Лоwландс. Барнслей: Пен & Сwорд Боокс Лимитед, 2004 — 13–19-бет. ИСБН 9781844150786.
- ↑ „"Тҳе Баттле оф Стирлинг Бридге, 1297", Сcотланд'с Ҳисторй, ББC“.
- ↑ „лундиэ.орг“.
- ↑ „"Баттле оф Стирлинг Бридге", УК Баттлефиэлдс Ресоурcе Cентре“.
- ↑ ҳттпс://www.баттлефиэлдструст.cом/ресоурcе-cентре/медиэвал/баттлевиэw.асп?БаттлеФиэлдИд=71
- ↑ ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20150716105235/ҳттп://мй.стирлинг.гов.ук/сервиcес/cоммунитй-лифе-анд-леисуре/лоcал-ҳисторй-анд-ҳеритаге/лоcал-ҳисторй/тҳе-wарс/тҳе-wарс-стирлинг-бридге?тҳеме=МйСтирлинг
- ↑ ҳттпс://портал.ҳисториcенвиронмент.сcот/десигнатион/БТЛ28
- ↑ ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/чрониcлеофланер02махw/паге/164/моде/2уп?қ=cрессингҳам
- ↑ Грант, Жамес. Бритиш Баттлес он Ланд анд Сеа. Cасселл Петтер & Галпин, 1873 — 31-бет.