Stokgolm sindromi
 | Бу мақола ўзбек тилининг имло қоидаларига мувофиқ ёзилмаган. Қаранг: ВП:ОРФО. |
Стокголм синдроми (инглизча: Стоcкҳолм Сйндроме) психологияда машҳур атама бўлиб, қўлга олиш, ўғирлаш ва фойдаланиш жараёнида жабрланувчи ва тажовузкор ўртасида юзага келадиган ҳимоя ва онгсиз травматик алоқани[1], ўзаро ёки бир томонлама ҳамдардликни[2] тавсифлайди. Кучли қайғуриш таъсирида, гаровдагилар асирга олганларга нисбатан ҳамдардлик ҳиссини туя бошлайди ҳамда „умумий“ мақсадга эришиш учун ўзининг қурбонлигини зарур деб билган ҳолда, уларнинг ҳаракатларини оқлайдилар.
Психологик ҳодисанинг аниқ парадоксал феномени туфайли „Стокголм синдроми“ атамаси кенг тарқалган бўлиб, кўплаб синонимлари мавжуд: „гаровга олувчини идентификация қилиш синдроми“ (инглизча: Ҳостаге Идентифиcатион Сйндроме), „соғлом фикр синдроми“ (инглизча: Cоммон Сенсе Сйндроме)[3], „Стокголм омили“ (инглизча: Стоcкҳолм Фактор), „гаровда тирик қолиш синдроми“ (инглизча: Ҳостаге Сурвивал Сйндроме)[4] ва бошқалар. „Стокголм синдроми“ атамасининг муаллифлиги кримонолог Нилс Бееротга тегишли бўлиб, у ушбу терминни 1973-йил август ойида Стокголмда гаровга олиш пайтида юзага келган вазиятни таҳлил қилиш пайтида киритган. Гаровга олинганлар озод этилганидан кейин жиноятчилар ўз асирларини ҳимоя қилишган ва судда уларга қарши гувоҳлик беришга рози бўлмаган. Стокголм синдроми асосида ётувчи психологик ҳимоя механизми илк маротаба 1936-йилда Анна Фреуд томонидан тавсифланган ва ўша вақтда „тажовузкор билан идентификация“ номини олган.
Тадқиқотчиларнинг фикрича, Стокголм синдроми психологик парадокс, руҳий тушкунлик ёки синдром эмас, балки инсоннинг оғир шикастли ҳодисага оддий муносабатини билдиради[3][4]. Шундай қилиб, Стокголм синдроми руҳий касалликларнинг ҳеч қайси классификациясига киритилмаган.
ФҚБ маълумотларига кўра, гаровга олинганларни бинода тўсиб қўйиш билан гаровга олишнинг 1200 дан ортиқ ҳолатлари бўйича Стокголм синдроми фақат 8% ҳолларда кузатилган[5].
1973-йил Стокголмда гаровга олинганларни босиб олиши
1973-йил 23-августда қамоқдан озод этилган Ян-Эрик Олссон ёлғиз ўзи Кредитбанкен (Стокголм, Швеция) банкини [6] эгаллаб олди, бир полициячини ярадор қилди ва тўрт нафар банк ходимини гаровга олди: уч аёл (Биргитта Лундблад, Кристин Энмарк, Элизабет Олдгрен) ва эркак (Свен Сефстром). Олссоннинг талабига биноан полиция унинг камерадоши Кларк Улофсонни банкка олиб келди. Гаровдагилар бош вазир Олоф Палмега қўнғироқ қилиб, жиноятчиларнинг барча шартлари бажарилишини талаб қилишди.
26-август куни полиция шифтда тешиклар очиб гаровга олинганлар ва Улофссонни суратга олди, бироқ Олссон тайёргарликни пайқаб, отишма бошлади ва газ ҳужуми содир бўлган тақдирда гаровга олинганларни ўлдиришга ваъда берди. 28-август куни газ ҳужуми рўй берди. Ярим соатдан сўнг босқинчилар таслим бўлди, гаровга олинганлар соғ-саломат олиб чиқилди. Собиқ гаровга олинганлар ўзларига ҳеч қандай ёмонлик қилмаган босқинчилардан эмас, полициядан қўрққанларини айтишган. Баъзи маълумотларга кўра, улар ўз маблағлари ҳисобидан Олссон ва Улофссонлар учун адвокатлар ёллашган.
Ҳодиса пайтида полицияга маслаҳат берган ва қарорлари гаровга олинганлар томонидан танқид қилинган психиатр Ниэлс Беерут уларнинг хатти-ҳаракатларини тушунтириш учун Норрмалмсторгссйндромет (Норрмалмсторг синдроми) атамасини киритди, кейинчалик бу „Стокголм синдроми“ тушунчасига айланди[7].
Суд жараёнида Олофссон Олссонга ёрдам бермаганини исботлашга муваффақ бўлди, аксинча, гаровдагиларни қутқаришга ҳаракат қилди. У барча айбловлардан тозаланиб, озод қилинди. Озодликда у Кристин Энмарк билан учрашди ва улар оилалар билан дўстлашдилар. Олссон 10 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинди, у ерда у аёллардан кўплаб ҳайратланарли хатлар олди.
Синдром хавфлилиги
Стокголм синдроми хавфи гаровга олинган шахснинг ўз манфаатларига қарши ҳаракатларида, масалан, озод этилишига йўл қўймаслигидадир. Аксилтеррор операцияси пайтида гаровга олинганлар террорчиларни командо пайдо бўлиши ҳақида огоҳлантирган ва ҳатто террорчини таналари билан ҳимоя қилган ҳолатлар мавжуд[8]. Бошқа ҳолларда террорчи гаровга олинганлар орасига яширинган ва ҳеч ким уни фош қилмаган. Қоидага кўра, Стокголм синдроми террорчилар биринчи гаровни ўлдиргандан кейин ўтади.
Стокголм синдромининг шаклланишига таъсир қилувчи омиллари
Стокголм синдроми қуйидаги ҳолларда ривожланиши мумкин:
- сиёсий ва жиноий террорчилик ҳаракатлари (гаровга олиш);
- ҳарбий жазо операциялари (масалан, ҳарбий асирларни олишда);
- конслагер ва қамоқхоналарда қамоққа олиш;
- суд жараёнларини бошқариш;
- сиёсий гуруҳлар ва диний секталар ичида авторитар шахслараро муносабатларнинг ривожланиши;
- баъзи миллий маросимларни амалга ошириш (масалан, келинни ўғирлаш пайтида);
- қул қилиш, шантаж ёки тўлов мақсадида одам ўғирлаш;
- маиший ва жинсий зўравонликнинг авж олиши.
Психологик ҳимоя механизми жабрланувчининг барча талаблари сўзсиз қондирилган тақдирда тажовузкорнинг индулгенция кўрсатишига умид қилишига асосланади. Шунинг учун асир итоаткорликни намойиш этишга, босқинчининг ҳаракатларини мантиқий асослашга, унинг розилигини ва ҳомийлигини уйғотишга ҳаракат қилади.
Босқинчи ва жабрланувчи ўртасидаги муносабатларни инсонпарварлаштириш Стокголм синдромининг шаклланишида асосий ҳисобланади ва қуйидаги омиллар билан белгиланади:
- ижтимоий ўзаро таъсир қилиш имконияти ва сифати. Ҳиссий муносабатларнинг ривожланишига тўсқинлик қилиш учун асирларнинг кўзлари боғланган ёки гаггед бўлиши мумкин. Худди шу мақсадда қўриқчилар кўпинча жойларни ўзгартириши мумкин[3][4] ;
- кўрсатилган шафқацизлик учун оқилона тушунтириш имконияти. Тушуниб бўлмайдиган, мантиқсиз шафқацизлик томонлар ўртасидаги ҳамдардликнинг ривожланишини ўлдиради. Акс ҳолда, масалан, террорчиларга қаршилик кўрсатиш натижасида гаровга олинганлардан бири ҳалок бўлса, омон қолганлар шафқацизликни марҳумнинг ўзининг провокацион (қолганлари учун хавфли) хатти-ҳаракати билан оқлашга ҳаракат қиладилар[3] ;
- тил тўсиғи. Гапиришни тақиқлаш ва (ёки) тилни билмаслик гаровга олинганлар ва террорчилар ўртасида ҳамдардликни шакллантиришни анча мураккаблаштиради[3] ;
- психологик саводхонлик, омон қолиш усулларини билиш[3]. Психологик жиҳатдан саводли гаровга олинган ва/ёки террорчи бир-бирига кўпроқ таъсир қилади;
- ҳар икки томоннинг шахсий фазилатлари, дипломатик мулоқот қилиш қобилияти. Дипломатик фазилатларга эга бўлган гаров душманни ишонтиришга, ўз нуқтаи назарини ўзгартиришга қодир[3] ;
- маданий стереотиплар тизими. Ирқий, этник, диний ва мафкуравий фарқлар босқинчи ва унинг қурбони ўртасидаги ҳамдардликнинг ривожланишига жиддий салбий таъсир кўрсатади. Уларни қисқа вақт ичида ўзгартириш қийин[3] ва душманлик, шафқацизлик авж олиши ва ҳатто гаровга олинганларнинг ўлимига олиб келиши мумкин;
- асирликда қолиш муддати[3]. Стокголм синдроми 1-4 кунлик қамоқдан кейин ривожланади ва асирларни изоляция қилганда кучаяди. Асирликда узоқ вақт қолиш билан гаровга олинган шахс билан мулоқот қилади, уни шахс сифатида танийди, қўлга олиш сабабларини тушунади, асир нимага эришмоқчи ва қандай йўл билан; Бу, айниқса, сиёсий тусга эга бўлган террорчилик хуружларида яққол намоён бўлади — гаровга олинган шахс асирнинг ҳокимиятга даъволарини тан олади, улар билан сингиб кетади ва ўзини асирнинг позицияси ягона тўғри эканлигига ишонтира олади.
Террорчилар гаровга олинганлар тирик экан, террорчиларнинг ўзлари тирик экани, гаровга олинганлар пассив позицияни эгаллашини яхши билишини билган ҳолда, уларда террорчилардан ҳам, ҳужум содир бўлганда ҳам ўзини ҳимоя қилиш воситалари йўқ. Улар учун ягона ҳимоя террорчиларнинг бағрикенг муносабати бўлиши мумкин. Натижада гаровга олинганлар террорчиларга психологик боғланиб қоладилар ва уларнинг ҳаракатларини ўз фойдасига талқин қила бошлайдилар. Қурбонлар ва босқинчилар бир неча ой бирга бўлиб, террорчининг талаблари бажарилишини кутишган ҳолатлар мавжуд.
Айниқса, ёмон муносабатда бўлган ҳолларда, гаровга олинганлар психологик жиҳатдан вазиятдан узоқлашадилар; улар ўзларини бу нарса уларнинг бошига тушмаётганига, улар билан содир бўлиши мумкин эмаслигига ишонтирадилар ва маълум бир фаолият билан шуғулланиб, травматик ҳодисани хотирасидан сиқиб чиқарадилар.
Агар жабрланувчига ҳеч қандай зарар етказилмаса, баъзи одамлар ушбу вазиятга мослашиш жараёнида синдромга камроқ мойил бўлиб, босқинчиларнинг уларга зарар етказа олмаслигини сезиб, уларни қўзғатишни бошлайдилар.
Омон қолган гаровга олинганлар озод этилгандан сўнг, асирга олинганларнинг ғояларини фаол қўллаб-қувватлашлари, жазони енгиллаштириш тўғрисида ариза беришлари, қамоқда сақлаш жойларига ташриф буюришлари ва ҳакозо. д.
Турлари
Доминант оилавий муносабатларда юзага келадиган уй хўжалиги Стокголм синдроми Стокголм синдромининг иккинчи энг машҳур туридир. Стокголм синдромини бошдан кечирганларга ўхшаш ҳаракатлар ва муносабатлар жинсий зўравонлик, одам савдоси, террор, сиёсий ва диний зулм қурбонларида ҳам топилган.
Болалик давридаги жинсий зўравонликнинг баъзи қурбонлари ўзларини зўравонлик билан боғланган деб ҳис қилишлари ҳақида далиллар мавжуд. Улар кўпинча катталарнинг эътиборидан хушомад қилишади ёки ошкор қилиш оиланинг бузилишига олиб келишидан қўрқишади. Вояга этганида, улар ҳиссий ва шахсий сабабларга кўра ошкора қаршилик кўрсатадилар.
Стокголм синдромининг „корпоратив“ деб номланган ғайриоддий хилма-хиллиги мавжуд. Бу ишдаги диктатура ва шахснинг ўз „раҳбарига“ бўйсуниши даврида ўзини намоён қилади[9][10].
Манбалар
- ↑ Стокголмский синдром: История, причини, ориэнтация
- ↑ На переговори идет силний. Как подчинит террористов своэй воле, не виводя танки и огнемети на прямую наводку. Елена Милашина. Интервю с Адамом Долником. — „Новая газета“, 29.08.2007.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Фаcторс Инфлуэнcинг тҳе Девелопмент оф тҳе Ҳостаге Идентифиcатион Сйндроме.[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка Жамес Т. Турнер. Политиcал Псйчологй, Вол.6, Но.4, 1985, пп.705—711
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Тҳе Стоcкҳолм Сйндроме Ревиситед. Артҳур Слаткин. Тҳе Полиcе Чиэф Магазине, Вол. ЛХХВ, Но.12, Деcембер 2008.
- ↑ Курт Бартол.. Психология криминального поведения, 7, Психологическая энциклопедия, Олма Медиа Гроуп, 2004 — 289-бет. ИСБН 9785938781054.
- ↑ См. подробнеэ Норрмалмсторг Робберй в англовики.
- ↑ Жесс Ҳилл. Сеэ Wҳат Ёу Маде Ме До: Поwер, Cонтрол анд Доместиc Абусе, 2019 — 75—76-бет.
- ↑ Стокголмский синдром
- ↑ „Корпоративный стокгольмский синдром“. wи-фи.ру. 2018-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-феврал.
- ↑ „Корпоративный стокгольмский синдром“ (ру). Қаралди: 2018-йил 25-феврал.