Ziyosfera

Stomatolog

Стоматолог (шунингдек тиш шифокори, тиш врачи ёки тиш жарроҳи деб ҳам аталади) — стоматология соҳасида фаолият юритувчи соғлиқни сақлаш мутахассисидир. Стоматология — тиббиётнинг тишлар, милклар ва оғиз бўшлиғига ихтисослашган тармоғи. Стоматологнинг ёрдамчи жамоаси оғиз бўшлиғи саломатлигига оид хизматларни кўрсатишда унга кўмаклашади. Стоматология жамоаси таркибига стоматолог ёрдамчилари, стоматология гигиенистлари, тиш техниклари ҳамда баъзан стоматология терапевтлари киради.

Стоматолог

Ёрдамчиси (тик турган) кўмагида беморни даволаётган стоматолог (ўтирган ҳолатда)
Касб
Синонимлари Тиш шифокори, тиш врачи, тиш жарроҳи
Фаолият соҳалари
 Стоматология, тиббиёт, соғлиқни сақлаш
Таʻриф
Малака Биотиббиёт билимлари, жарроҳликдаги қўл эпчиллиги, танқидий фикрлаш, таҳлил қилиш кўникмалари, касбий маҳорат, бошқарув ҳамда мулоқот кўникмалари
Талаб этилувчи та'лим
Яқин касблар
 Стоматолог ёрдамчиси, Стоматология гигиенисти, Тиш техниги

Тарих

Ўрта асрлар

Хитойда ҳам, Франсияда ҳам стоматология билан биринчи бўлиб сартарошлар шуғулланган. Улар икки алоҳида гуруҳга ажратилган: сартарошлар сехи ва оддий сартарошлар. Биринчи гуруҳ — Сартарошлар сехи билимлироқ ва малакалироқ тиш жарроҳларини оддий сартарошлардан фарқлаш мақсадида ташкил этилган. Сех сартарошлари мураккаб жарроҳлик амалиётларини бажаришга ўргатилган. Иккинчи гуруҳ — оддий сартарошлар эса соқол олиш ва тиш суғуриш каби одатий гигиеник хизматларни ҳамда оддий жарроҳлик амалларини бажаришга ҳақли бўлган. Бироқ 1400-йилда Франсия оддий сартарошларга ҳар қандай турдаги жарроҳлик билан шуғулланишни тақиқловчи фармонлар чиқарган. 1530-йилдан 1575-йилгача Германияда, шунингдек Франсияда бутунлай стоматологияга бағишланган асарлар нашр этила бошлаган. Кўпинча Жарроҳлик отаси номи билан машҳур бўлган Амброисе Парé тишларни тўғри парваришлаш ва даволаш ҳақидаги ўз асарини эълон қилган. Амброисе Парé бир неча франсуз монархларига стоматологик хизмат кўрсатган франсуз сартарош-жарроҳи бўлган. У кўпинча сартарош-жарроҳларнинг мақомини кўтарган шахс сифатида эътироф этилади[1][2].

Замонавий стоматология

Стоматологлар жамоаси томонидан даволанаётган эркак
Финландиянинг Лаппеэнранта шаҳридаги замонавий стоматологик муолажа

Франсиялик Пиэрре Фаучард кўпинча „замонавий стоматология отаси" деб аталади, чунки у 1728-йилда стоматология усуллари ва амалиёти бўйича илмий дарсликни биринчи бўлиб нашр этган[3]. Вақт ўтиши билан малакали стоматологлар стоматология билан шуғулланиш учун Европадан Америка қитъасига кўчиб ўта бошлаган ҳамда 1760-йилга келиб Америкада ўз туғилган стоматологлари пайдо бўлган. Ўша даврда стоматологик хизматларни реклама қилиш ва тарғиб этиш учун газеталардан фойдаланилган. Америкада 1768-йилдан 1770-йилгача стоматологияни суд-тиббий ишларни аниқлашда биринчи марта қўллаш бошланган; бу суд стоматологияси деб аталган. Стоматологлар сони ортиши билан бирга стоматология сифатини яхшилайдиган янги усуллар ҳам пайдо бўлган. Бу янги усуллар қаторига пармани айлантириш учун мўлжалланган ғилдирак ҳамда стоматология беморлари учун махсус ясалган креслолар кирган[4].

1840-йилларда дунёдаги илк стоматология мактаби ҳамда миллий стоматология ташкилоти ташкил этилган. Биринчи стоматология мактаби билан бирга кўпинча ДДС даражаси деб аталувчи Тиш жарроҳлиги доктори илмий даражаси ҳам жорий қилинган. Янги стоматологлар ва стоматология усуллари сонининг ортишига жавобан стоматологияни тартибга солиш мақсадида биринчи стоматология амалиёти тўғрисидаги қонун қабул қилинган. АҚШда Стоматология амалиёти тўғрисидаги биринчи қонун стоматологлардан муайян штатда фаолият юритиш учун ўша штатнинг тиббий кенгаши имтиҳонини топширишни талаб қилган. Бироқ ушбу қонуннинг ижроси камдан-кам назорат қилингани боис, баъзи стоматологлар унга риоя қилмаган. 1846-йилдан 1855-йилгача жарроҳликда эфир анестезиясидан фойдаланиш ҳамда тиш ковагига олтин қоплаш имконини берувчи ёпишқоқ олтин фолга усули каби янги стоматологик услублар кашф этилган. Америка стоматология ассоциацияси 26 нафар стоматолог иштирокидаги йиғилишдан сўнг 1859-йилда ташкил этилган. Тахминан 1867-йилда университет таркибидаги биринчи стоматология мактаби — Гарвард стоматология мактаби таъсис этилган. Луcй Ҳоббс Тайлор стоматология бўйича илмий даража олган биринчи аёл ҳисобланади.

1880-йилларда тубикдаги тиш пастаси ихтиро қилиниб, у кукун ёки суюқ тиш пастасининг дастлабки кўринишлари ўрнини эгаллаган. Стоматологлар ўртасида ягона меъёр ва стандартларни белгилаш мақсадида Стоматология имтиҳончилари миллий ассоциацияси каби янги стоматология кенгашлари тузилган[4]. 1887-йилда биринчи стоматология лабораторияси ташкил этилган; стоматология лабораториялари ҳар бир беморга мослаштирилган тиш протезлари ва тож қопламаларини тайёрлаш учун хизмат қилади[5]. 1895-йилда немис физиги Wилҳелм Рöнтген стоматологик рентгенни кашф этган[6].

ХХ асрда чинни тож қопламалари (1903), Новокаин (маҳаллий оғриқсизлантирувчи восита, 1905), аниқ қуйма пломбалар (1907), нейлон тиш чўткалари (1938), сувни фторлаш (1945), фторли тиш пастаси (1950), ҳаво билан ишлайдиган стоматологик асбоблар (1957), лазерлар (1960), электр тиш чўткалари (1960) ҳамда уй шароитида тиш оқартириш тўпламлари (1989) каби янги стоматологик услублар ва технологиялар ихтиро қилинган. Ҳаво билан ишлайдиган стоматологик асбоблар каби ихтиролар юқори тезликдаги янги стоматология даврини бошлаб берган[4][7].

Вазифалари

Умумий тайёргарлиги туфайли лицензияга эга стоматолог кўпчилик стоматологик муолажаларни бажара олади. Буларга тикловчи муолажалар (тишларни тиклаш, тож қопламалари, кўприклар), ортодонтия (тиш қайтаргичлари), ортопедик стоматология (тиш протезлари, тож қопламаси/кўприк), эндодонтик (илдиз канали) терапия, периодонтал (милк) терапияси ҳамда оғиз бўшлиғи жарроҳлиги (тиш суғуриш) киради. Шу билан бирга, у кўриклар ўтказиш, рентгенограммалар олиш ва ташхис қўйиш билан ҳам шуғулланади. Бундан ташқари, стоматологлар тиш имплантини ўрнатиш каби оғиз бўшлиғи жарроҳлиги амалиётларини ҳам бажаришлари мумкин. Стоматологлар, шунингдек, антибиотиклар, фторли воситалар, оғриқ қолдирувчи дорилар, маҳаллий оғриқсизлантирувчилар, тинчлантирувчи/ухлатувчи воситалар ҳамда бош ва бўйин соҳасида юзага келадиган турли ҳолатларни даволашга хизмат қилувчи бошқа ҳар қандай дори воситаларини буюришга ҳақли.

Барча ДДС ва ДМД даражасига эга мутахассислар милк трансплантацияси, суяк трансплантацияси, гайморит бўшлиғини кўтариш ва имплантлар ўрнатиш каби бир қатор мураккаброқ муолажаларни, шунингдек оғиз бўшлиғи ва юз-жағ жарроҳлигининг қатор инвазив амалиётларини бажариш учун қонуний малакага эга ҳисобланади. Бироқ уларнинг кўпчилиги ўз имкониятларини кенгайтириш мақсадида резидентура ёки бошқа докторантурадан кейинги таълимни давом эттиришни танлайди. АҚШда умумий анестезияни қўллаш каби айрим танланган муолажалар қонун бўйича докторантурадан кейинги тайёргарликни талаб қилади. Кўпгина оғиз бўшлиғи касалликлари ўзига хос ва ўз-ўзидан чекланувчи бўлса-да, оғиз бўшлиғидаги носоғлом ҳолат умумий саломатликнинг ёмонлашувига олиб келиши мумкин ва аксинча; хусусан, периодонтал, юрак-қон томир ҳамда эндокрин касалликлар ўртасида сезиларли боғлиқлик мавжуд[8][9]. Оғиз бўшлиғидаги ҳолатлар, шунингдек, остеопороз, қандли диабет, ОИТС ҳамда хавфли ўсмалар ва лимфомани ўз ичига олувчи турли қон касалликлари каби бошқа тизимли касалликлардан дарак бериши ҳам мумкин. Стоматологлар дори воситаларини буюришлари ҳам мумкин[10].

Бир қанча тадқиқотлар стоматологлар ва стоматология талабалари касбий зўриқиш (бурноут) хавфи юқори гуруҳга киришини кўрсатган. Касбий зўриқиш даврида стоматологлар чарчоқни ҳис қиладилар, ишдан бегоналашадилар ҳамда камроқ самарали фаолият юритадилар[11][12]. Тизимли тадқиқот ушбу ҳолат билан боғлиқ хавф омилларини — амалиётчининг ёш бўлиши, шахс типи, жинси, таълим даражаси, ишдаги юқори зўриқиш, иш соатлари ҳамда клиник илмий даражалар талабларининг оғирлигини аниқлаган. Ушбу тадқиқот муаллифлари бакалавриат босқичидаёқ эрта амалга ошириладиган аралашув дастурлари амалиётчиларга ушбу ҳолатга тайёргарлик кўриш ва уни енгиш учун яхши стратегия бера олиши мумкин, деган хулосага келган[13].

Тартибга солиниши

Мамлакатга қараб, барча стоматологлар стоматология билан шуғулланиш учун ўзларининг миллий ёки маҳаллий соғлиқни сақлаш кенгаши, тартибга солувчи органларида рўйхатдан ўтишлари ҳамда касбий жавобгарлик суғуртасига эга бўлишлари талаб этилади. Буюк Британияда стоматологлар Умумий стоматология кенгашида рўйхатдан ўтишлари шарт. Австралияда бу вазифани Австралия стоматология кенгаши бажаради, АҚШда эса стоматологлар ҳар бир штатнинг алоҳида кенгашига мувофиқ рўйхатга олинади. Стоматология соҳасидаги тартибга солувчи органнинг асосий вазифаси фақат малакали стоматология амалиётчилари рўйхатдан ўтганини таъминлаш, ҳар қандай шикоят ёки қоидабузарликларни кўриб чиқиш ҳамда стоматология амалиётчилари амал қилиши лозим бўлган миллий йўриқнома ва стандартларни ишлаб чиқиш орқали жамоатчиликни ҳимоя қилишдан иборат[14].

Мутахассисликлар рўйхати

Кўпгина мамлакатларда олий ўқув юртидан кейинги тайёргарликни муваффақиятли тугатгач, стоматолог мутахассислардан „мутахассис" унвонидан фойдаланиш учун мутахассислар кенгаши ёки рўйхатига аъзо бўлиш талаб этилади.

Америка Қўшма Штатлари

АҚШда стоматология мутахассисликлари Америка стоматология ассоциацияси (АДА) ёки Америка стоматология мутахассисликлари кенгаши (АБДС) томонидан тан олинади[15]. Ҳозирги кунда АДА Стоматология мутахассисликлари ва сертификатлаш кенгашларини тан олиш бўйича миллий комиссия томонидан эътироф этилган ўн иккита стоматология мутахассислигини санаб ўтади[16], АБДС эса тўртта стоматология мутахассислик кенгашини тан олади[17].

АДА таркибидаги стоматология мутахассисликлари рўйхати[16]:

  • Стоматологик анестезиология[18] — умумий анестезия, седация, маҳаллий анестезия ҳамда оғриқни назорат қилишнинг илғор усулларини ўрганиш ва қўллаш. АДА ва АБДС томонидан тан олинган.
  • Ижтимоий стоматология — стоматологик эпидемиология ва ижтимоий соғлиқни сақлаш сиёсатини ўрганиш.
  • Эндодонтия — илдиз канали терапияси ва тиш пулпаси касалликларини ўрганиш.
  • Оғиз бўшлиғи ва юз-жағ патологияси — оғиз бўшлиғи ҳамда юз-жағ соҳасига оид касалликларни ўрганиш, уларга ташхис қўйиш ва баъзан даволаш.
  • Оғиз бўшлиғи ва юз-жағ радиологияси — оғиз бўшлиғи ва юз-жағ касалликларини ўрганиш ҳамда уларнинг радиологик талқини.
  • Оғиз бўшлиғи ва юз-жағ жарроҳлиги — тиш суғуриш, имплантлар ўрнатиш ва юз-жағ жарроҳлиги, бунга туғма юз нуқсонларини тузатиш ҳам киради.
  • Оғиз бўшлиғи тиббиёти — стоматологиянинг тиббий жиҳатдан мураккаб беморларнинг оғиз бўшлиғи саломатлиги билан шуғулланувчи тармоғи; унга оғиз бўшлиғи ва юз-жағ соҳасига таъсир қилувчи тиббий ҳолатларга ташхис қўйиш ҳамда уларни бошқариш киради. АДА ва АБДС томонидан тан олинган.
  • Оғиз-юз оғриғи — стоматологиянинг жағ, оғиз, юз ва улар билан боғлиқ соҳалардаги оғриқ бузилишларига ташхис қўйиш, уларни бошқариш ва даволашни қамраб олувчи мутахассислиги. АДА ва АБДС томонидан тан олинган.
  • Ортодонтия ва дентофасиал ортопедия — тишларни тўғрилаш ҳамда юзнинг ўрта қисми ва пастки жағ ўсишини ўзгартириш.
  • Периодонтия — милк касалликларини ўрганиш ва даволаш (жарроҳликсиз ҳамда жарроҳлик йўли билан), шунингдек тиш имплантларини ўрнатиш ва парваришлаш.
  • Болалар стоматологияси (илгари педодонтия деб аталган) — болалар учун стоматология. Болаларда тишлар, суяклар ва жағ доимий равишда ўсиб боради ҳамда болалардаги айрим стоматологик муаммолар алоҳида эътиборни талаб қилади.
  • Ортопедик стоматология — тиш протезлари, кўприклар ва тиш имплантлари (тиклаш/ўрнатиш). Баъзи ортопед-стоматологлар „оғиз бўшлиғи ва юз-жағ ортопедик стоматологияси" бўйича тайёргарлигини давом эттиради; бу қулоқ, кўз, бурун каби етишмаётган юз тузилмаларини алмаштириш билан шуғулланувчи соҳа ҳисобланади.

АБДС таркибидаги стоматология мутахассисликлари рўйхати[17]:

Ушбу соҳалардаги мутахассислар „рўйхатга олиниши мумкин" (АҚШда „кенгаш имтиҳонига яроқли") деб белгиланади ҳамда муайян маҳаллий аккредитация талабларини бажаргач, стоматолог, анестезиолог, ортодонт, оғиз бўшлиғи ва юз-жағ жарроҳи, эндодонт, болалар стоматологи, периодонтолог ёки ортопед-стоматолог каби махсус унвонларга эга бўлади (АҚШда „кенгаш томонидан сертификатланган").

Буюк Британия

Буюк Британияда мутахассисликлар Умумий стоматология кенгаши (ГДC) томонидан тан олинади. Ҳозирги кунда ГДC 13 та турли стоматология мутахассислигини санаб ўтади[19]:

  • Стоматологик ва юз-жағ радиологияси — бу мутахассислик тишлар, жағлар ва атрофдаги тузилмаларнинг анатомияси, функсияси ҳамда саломатлиги ҳақидаги тегишли маълумотлар билан текширувларни тўлдириш учун қўлланадиган ҳар қандай тиббий тасвирлашни ўз ичига олади.
  • Ижтимоий стоматология — бу клиник бўлмаган мутахассислик бўлиб, оғиз бўшлиғи саломатлигига бўлган эҳтиёжларни баҳолайди ҳамда уларни қондириш йўлларини ўрганади.
  • Эндодонтия — бу мутахассислик тиш ичида жойлашган нерв тўқимаси, илдизлар ва атрофдаги тўқималарга таъсир қилувчи касалликларнинг этиологияси, ташхиси, даволаш усуллари ҳамда олдини олишни қамраб олади.
  • Оғиз бўшлиғи ва юз-жағ патологияси — бу лабораторияда фаолият юритувчи ходимлар томонидан амалга ошириладиган клиник мутахассислик. У ташхис қўйишга кўмаклашиш мақсадида оғиз бўшлиғи, жағлар ва сўлак безлари тўқималаридаги касалликка хос ўзгаришларни баҳолайди.
  • Тикловчи стоматология — бу учта алоҳида мутахассисликка асосланади. Булар эндодонтия, периодонтия ва ортопедик стоматология. Периодонтологлар — милк касалликларининг олдини олиш, ташхис қўйиш ва даволашга ихтисослашган стоматологлар. Ортопед-стоматологлар эса етишмаётган тишлар билан шуғулланади.
  • Оғиз бўшлиғи тиббиёти — бу мутахассислик оғиз бўшлиғи ва юз-жағ соҳасига оид бузилишларга эга беморларга ташхис қўйиш ҳамда уларни жарроҳликсиз бошқариш билан шуғулланади.
  • Оғиз бўшлиғи микробиологияси — бу клиник мутахассислик оғиздан олинган микробиологик намуналарга ташхис қўйиш, улар бўйича ҳисобот бериш ва уларни талқин қилишни ўз ичига олади.
  • Оғиз бўшлиғи жарроҳлиги — бу клиник мутахассислик жағ ва оғизнинг жарроҳлик аралашувини талаб қилувчи ҳар қандай нуқсонларини даволайди.
  • Ортодонтия — бу клиник мутахассислик тишлар, жағ ва тишлашдаги нотекисликларни тузатиш билан шуғулланади.
  • Болалар стоматологияси — бу клиник мутахассислик чақалоқлардан тортиб ўсмирларгача бўлган болаларга, жумладан руҳий ёки жисмоний нуқсонларга эга болаларга оғиз бўшлиғи саломатлиги бўйича кенг қамровли ёрдам кўрсатади.
  • Периодонтия — бу клиник мутахассислик милкларга ташхис қўйиш ва уларни даволаш билан шуғулланади.
  • Ортопедик стоматология — бу клиник мутахассислик имплантлар, кўприклар, тиш протезлари каби қўзғалмас ёки олинадиган протезлар ёрдамида етишмаётган тишларни алмаштириш билан шуғулланади.
  • Алоҳида эҳтиёжли беморлар стоматологияси — бу клиник мутахассислик жисмоний, руҳий, тиббий, ижтимоий, ҳиссий ва ўқув нуқсонларига эга ногирон катталарнинг оғиз бўшлиғи саломатлигини яхшилаш ҳамда бошқаришга ўргатилган.

Европа Иттифоқи

Европа Иттифоқи қонунчилиги иккита стоматология мутахассислигини тан олади: Оғиз бўшлиғи ва юз-жағ жарроҳлиги (стоматология ҳамда тиббиёт бўйича илмий даража мажбурий ҳисобланади)[20] ва Ортодонтия[манба керак].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Амброисе Паре“. Сcиэнcе Мусеум Броугҳт то Лифе. 2016-йил 25-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 5-май.
  2. ↑ „Ҳисторй оф Дентистрй Тимелине“. Америcан Дентал Ассоcиатион. Қаралди: 2015-йил 5-май.
  3. ↑ Лйнч, C. Д.; О'Сулливан, В. Р.; МcГиллйcуддй, C. Т. (2006). "Пиэрре Фаучард: тҳе 'Фатҳер оф Модерн Дентистрй'". Бритиш Дентал Жоурнал 201 (12): 779–781. дои:10.1038/сж.бдж.4814350. ПМИД 17183395. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_бритиш-дентал-жоурнал_2006-12-23_201_12/паге/779. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 „Ҳисторй оф Дентистрй Тимелине“. Америcан Дентал Ассоcиатион.
  5. ↑ „Дентал Лабораторй Течнологй“. Америcан Дентал Ассоcиатион.
  6. ↑ „Wилҳелм Cонрад Рöнтген – Биограпҳиcал“. Нобелпризе.орг.
  7. ↑ „Дентал Течнологй Овер 150 Еарс: Эволутион анд Револутион“. Жоурнал оф тҳе Массачусетц Дентал Соcиэтй.
  8. ↑ „Гум Дисеасе анд Отҳер Дисеасес“. Америcан Аcадемй оф Периодонтологй. Қаралди: 2022-йил 15-март.
  9. ↑ „Диабетес анд Гум Дисеасе | АДА“. диабетес.орг. Қаралди: 2024-йил 22-июн.
  10. ↑ Теоҳ, Леанне; Парк, Жоон Соо; Мосес, Гералдине; МcCуллоугҳ, Мичаэл; Паге, Амй (2023-10-01). "То пресcрибе ор нот то пресcрибе? А ревиэw оф тҳе Пресcрибинг Cомпетенcиэс Фрамеwорк фор дентистрй". Жоурнал оф Дентистрй 137. дои:10.1016/ж.ждент.2023.104654. ИССН 0300-5712. ПМИД 37574106. 
  11. ↑ Депрессион: Wҳат ис бурноут?, 2017-01-12. 
  12. ↑ Wҳат ис энамел?, 2017-01-12. 
  13. ↑ Сингҳ, П; Аулак, Д. С; Мангат, С. С; Аулак, М. С (2016). "Сйстематиc ревиэw: Фаcторс cонтрибутинг то бурноут ин дентистрй". Оccупатионал Медиcине 66 (1): 27–31. дои:10.1093/оccмед/кқв119. ПМИД 26443193. 
  14. ↑ „Дентал Боард оф Аустралиа – Абоут“ (эн). www.денталбоард.гов.ау. Қаралди: 2019-йил 4-декабр.
  15. ↑ „Жустиа Лаw“. УС Cоурт оф Аппеалс, Фифтҳ Cирcуит (2017-йил 19-июн). Қаралди: 2019-йил 17-январ.
  16. ↑ 16,0 16,1 „Спеcиалтй Дефинитионс“. www.ада.орг. 2021-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 13-январ.
  17. ↑ 17,0 17,1 „Мембер Боардс | Америcан Боард оф Дентал Спеcиалтиэс“ (эн-УС). Қаралди: 2020-йил 13-январ.
  18. ↑ „Анестҳесиологй реcогнизед ас а дентал спеcиалтй“. www.ада.орг. 2020-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 13-март.
  19. ↑ „Спеcиалист лисц“ (эн). Генерал Дентал Cоунcил. Қаралди: 2020-йил 22-январ.
  20. ↑ Бундесäрзтекаммер (23 Оcтобер 2015), (Мустер-)Wеитербилдунгсорднунг 2003 (ПДФ) (немисча), 5 Фебруарй 2023да асл нусхадан архивланди (ПДФ) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Stomatolog" dan olindi