Stressli sinish
Стрессли (чарчоқ) синиш - такрорий юкланиш туфайли келиб чиққан суяк синиши. Бир марта кучли зарба натижасида юзага келган синишдан фарқли ўлароқ, стрессли ёриқлар, масалан, югуриш ёки сакрашда максимал даражадан паст бўлган циклик юклардан тўпланган микротравманинг натижасидир. Вужудга келиш механизмининг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, чарчоқнинг синиши ортиқча юк ва ортиқча юкланиш натижасида келиб чиқадиган одатий шикастланишлар билан боғлиқ бўлиши мумкин[1].
| Стрессли синиш | |
|---|---|
| КХК-10 | М48.4 ва М84.3 |
| КХК-9 | 733.93, 733.94 ва 733.95 |
Чарчоқ синиши жуда кичик суяк бўлаклари ва микро ёриқлар билан тавсифланади[2]. Кўпинча бу турдаги синиш тибиа, метатарсал ва навикуляр суяклар каби кўтарувчи суякларда, бошқача қилиб айтганда, пастки оёқ ва оёқ суякларида учрайди. Сон, тос суяги ва сакрумнинг стрессли ёриқлари камроқ учрайди.
Аломатлар
Стрессли ёриқлар кўпинча оғирликни кўтарувчи суяклардаги оғриқлар билан намоён бўлади, бу жисмоний фаолият ва жисмоний машқлар билан ёмонлашади. Оғриқ одатда дам олиш билан сусаяди ёки сезиларли даражада суяк шикастланиши билан давом этиши мумкин. Одатда, оғриқ суяк ёки суяк яқинида локализация қилинади, бу ҳудуднинг характерли умумий шишиши. Суякни уриш ва палпация қилиш симптомларни келтириб чиқариши мумкин.
Сабаблари
Суяклар доимо ўзларини тиклашга ва ўзларини тиклашга ҳаракат қиладилар, айниқса, суякларга юқори даражадаги стресс билан тавсифланган спорт таъсири остида. Доимий стресс таъсирида суяк охир-оқибат тикланиш учун ресурсларни йўқотиши мумкин ва заиф жойда стресс синиши пайдо бўлади. Бу синиш бирдан пайдо бўлмайди. Бу такрорий травма суякнинг нормал қисман ёки тўлиқ синишига олиб келмаса пайдо бўлади, аммо бу остеобластларнинг суякни қайта тиклашига ва унинг яхлитлигини сақлашига тўсқинлик қилади.
Стрессли синиш одатда ҳаракациз ва кутилмаганда суяклар ўрганмаган бир қатор машғулотларни ўтказган одамларда пайдо бўлади. Бундан ташқари, бу синиш одатдаги машғулотлар ҳажмидан сезиларли даражада ошиб кетган спортчиларда, масалан, югуриш ёки сакрашда пайдо бўлиши мумкин. Стрессли синиш — бу узоқ масофаларга мажбурий юриш пайтида аскарларнинг таниқли жароҳати.
Мушакларнинг чарчоқлари ҳам стресс ёриқларини келтириб чиқаришда муҳим рол ўйнайди. Масалан, югурувчида ҳар бир қадам оёқнинг турли нуқталарида сезиларли Г-кучларини келтириб чиқаради. Қўллаб-қувватлашга ҳар бир таъсир — тез тезлашув ва энергия узатиш — сўрилиши керак. Мушаклар ва суяклар зарба энергиясини ўзлаштиради. Бироқ, мушаклар, айниқса пастки оёқ мушаклари, узоқ масофаларга югуришда чарчайди ва эластиклигини йўқотади ва шу билан бирга зарбалар энергиясини сусайтириш қобилияти. Шунга кўра, суякларга кўпроқ юк тушади, бу эса синиш хавфини оширади.
Олдинги сўнгги стрессли ёриқлар такрорий стресс синиши учун қўшимча омил ҳисобланади.
Ташхиси
Флороскопик текширув одатда стресс синдиришини дарҳол аниқламайди, аммо оғриқ бошланганидан бир неча ҳафта ўтгач, рентгенограммада суякларнинг қайта тузилишини кўриш мумкин. Дастлабки босқичда энг самарали диагностика воситалари компютер томографияси, магнит-резонанс томография ёрдамида сканерлашдир.
Олдини олиш
Чарчоқ синишининг олдини олишнинг бир усули юкни оширишдир. Қарама-қаршилик кўринишига қарамай, суякнинг ўртача юкланиши, тўғри назорат қилинганда, суякларни мустаҳкамлайди ва стресснинг синиши олдини олади. Оддий қоида юкни аста-секин ошириш бўлади, масалан, югурувчи учун масофани ҳафтасига тахминан 10 % га ошириш тавсия этилади. Бу суякларнинг юкга ўз вақтида мослашишига имкон беради.
Кучайтириш машқлари ҳам оёқ мушакларининг ривожланишига ёрдам беради. Мушакларни кучайтириш уларни тез чарчашдан ҳимоя қилади ва уларга узоқ вақт давомида югуриш зарбасини олиш имконини беради. Бу ҳолатда асосий мускуллар гастрокнемиус ва тибиалис олдинги мушаклари ҳисобланади. Югурувчилар кўпинча ортиқча машқ қилиш ёки такрорий стресс жароҳатларига дуч келишади[3]. Бундай жароҳатлар орасида стресс синиши, тендонит, йиртилган мениск, илиотибиал тракт синдроми ва мавжуд артритнинг кучайиши киради. Стрессли ёриқлар, агар ташхис қўйилмаса ва даволанмаса, тўлиқ суяк синишига айланиши мумкин.
Югурувчининг оғирлиги, поябзалнинг юмшоқлиги ва сиртнинг қаттиқлиги каби омилларнинг комбинациясига қараб, югурувчилар оёқларини тўлиқ юмшатувчи учун ҳар 500-1000 кмда югуриш поябзалларини алмаштиришлари керак. Югуриш юзаларини ўзгартириш, шунингдек, стрессни синдиришнинг олдини олишга ёрдам беради. Шу билан бирга, жуда яхши ёстиқли поябзал танлаш кўпроқ стрессга олиб келиши мумкин, деган фикр ҳам бор, чунки югуриш тананинг табиий тампонламасидан фойдаланишни камайтиради, бу эса тез-тез югуриш жароҳатларига олиб келади[4].
Тренинг даврида суякларни мустаҳкамлаш учун Д витамини ва калцийни истеъмол қилишни ошириш керак, индивидуал хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда. Бундан ташқари, умуман овқатланишни кузатиш, ривожланишни истисно қилиш керак остеопороз .
Даволаш
Дам олиш — бу стрессни тўлиқ даволашнинг ягона усули. Қайта тиклаш муддати синиш жойига, унинг табиатига, шунингдек, индивидуал тананинг тикланиш қобилиятига ва кузатилган парҳезга қараб ўзгаради. Тўлиқ дам олиш ва гипс ёки маҳкамлагич кийиш шарти билан тикланиш даври одатда ўртача 4-8 ҳафта давом этади. Кейинчалик жиддий ёриқлар учун 12-16 ҳафтагача давом этиши мумкин. Бир мунча вақт дам олгандан сўнг, оғриқ пайдо бўлгунча восита фаолиятини аста-секин тиклаш мумкин. Суяк ўзини соғлом ҳис қилиши мумкин бўлса-да, даволаш тугагандан сўнг қайта тикланиш жараёни кўп ойлар давом этиши мумкин, бу вақт давомида суякнинг қайта синиши хавфи юқори. Суякда қўшимча стрессни келтириб чиқарадиган югуриш ёки спорт билан боғлиқ мотор фаоллиги аста-секин тикланиши керак. Асосий қоида — машғулот ҳажмини ҳафтадан ҳафтага 10 % дан ортиқ оширмасликдир.
Реабилитация одатда суякларга таъсир қилувчи кучларни қайта тақсимлаш учун мушакларни кучайтириш машқларини ўз ичига олади. Қаттиқ пластик ортезларни кийиш ёки маҳкамлаш (масалан, этиклар) қўшимча равишда стрессни синдиришдан халос бўлишга ёрдам беради. Оёқ ёки оёқнинг оғир чарчоқ синиши билан суякдаги юкни камайтириш учун таёқчалар қўлланади.
Оғир стрессли ёриқлар тўғри даволаниш учун жарроҳлик амалиётини талаб қилиши мумкин. Жараён суякларни маҳкамлашни ўз ичига олиши мумкин, бу ҳолда реабилитация 6 ойгача давом этиши мумкин.
Эпидемиология
Америка Қўшма Штатларидаги статистик маълумотларга кўра, спортчилар ва аскарлар ўртасида синишларнинг умумий сонидан чарчоқнинг 5 дан 30 % гача синиши қайд этилган. Суяк зичлигининг ёшга боғлиқ пасайиши туфайли синиш эҳтимоли ёшга қараб ортади. Бироқ, суяклари ҳали максимал зичлик ва кучга етиб бормаганлиги сабабли болалар ҳам хавф остида. Қўшимча хавф омиллари — мувозанациз овқатланиш ва остеопороз. Остеопороз аёлларда гормонал ўзгаришлар туфайли ҳам ривожланиши мумкин, бу эса ўз навбатида стрессни синдириш хавфини оширади.
Манбалар
- ↑ Стеве Б. Беҳренс, Маттҳеw Э. Дерен, Андреw Мацон, Паул Д. Фадале, Кеитҳ О. Мончик. Стресс Фраcтурес оф тҳе Пелвис анд Легс ин Атҳлетес: А Ревиэw (эн) // Спорц Ҳеалтҳ. — 2013-03-01. — Вол. 5, исс. 2. — П. 165–174. — ИССН 1941-7381. — ДОИ:10.1177/1941738112467423.
- ↑ „Овервиэw - Маё Cлиниc“ (инглизча). Маё Cлиниc. 25-май 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-май 2017-йил.
- ↑ Даниэл Э. Лиэберман, Мадҳусудҳан Венкадесан, Wиллиам А. Wербел, Адам И. Даоуд, Сусан Д’Андреа. Фоот стрике паттернс анд cоллисион форcес ин ҳабитуаллй барефоот версус шод руннерс (эн) // Натуре. — 2010-01-28. — Вол. 463, исс. 7280. — П. 531–535. — ИССН 0028-0836. — ДОИ:10.1038/натуре08723. Архивировано 2 апрел 2015 года.
- ↑ Паркер-Попе, Тара. „Ис Барефоот Беттер?“. Wалл Стреэт Жоурнал (6-июн 2006-йил). 18-январ 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-май 2017-йил.