Suba (viloyat)
Суба — ХВИ—ХВИИИ асрларда Бобурийлар империясидаги маъмурий-ҳудудий бирлик (вилоят) номи. Кичикроқ ҳудудий бирликлар — саркарлар (туманлар) дан, улар эса, ўз навбатида, парғона ёки маҳалла деб аталадиган солиққа тортилувчи маъмурий бирликлардан иборат эди. Ҳар бир суба ҳукмдор томонидан тайинланган волийлар томонидан бошқариларди, улар наввоб субадор ёки субадар деб аталади (кейинчалик бу унвондан Британия Ҳиндистони армиясида қўлланган субедар офицерлик унвони келиб чиққан). Айрим губернаторлар сипоҳсолар ёки нозим унвонига эга эдилар[1]. Қолган амалдорларни субадорларнинг ўзлари тайинлаганлар. Саркарларга солиқ йиғиш учун мас’ул бўлган амалгузарлар ва саркарда ҳарбий гарнизонга раҳбарлик қилувчи ва полиция вазифаларини бажарувчи, шунингдек, амалгузарларга солиқ йиғишда ёрдам берган фовждорлар бошчилик қилганлар[2]. Акбар фуждорларни шахсан тайинлаган, кейин эса субадалар тайинлай бошлаган. Субалардаги шаҳарларни кутволлар бошқарган, улар полиция ва солиқ вазифаларини ҳам бажарган. Субадорлар суба ҳудудида ҳарбий гарнизонларга бўйсунган, ҳудудлар аста-секин уларнинг шахсий бошқарувига ўтган ва ўзаро урушларда ишлатилган.
Тарихи
Империянинг ҳудудий бўлиниши подшоҳ Акбар томонидан 1572—1580-йиллардаги маъмурий ислоҳотлар даврида амалга оширилган. Дастлаб империя 12 та субага бўлинган бўлса, Акбар ҳукмронлигининг охирига келиб Декандаги истилолари туфайли субалар сони 15 тага етди (Берар, Дандеш (кейинчалик Хандеш номига ўзгартирилди), Аҳмаднагар (1636-йилда Давлатобод номига, кейинчалик Аврангобод номига ўзгартирилду) субалари). Акбарнинг вориси Жаҳонгир даврида яна иккита суба ташкил этилди: хусусан, 1607-йилда Бенгал субасидан алоҳида Орисса субаси ажратилди.
Шоҳ Жаҳон ҳукмронлигининг охирига келиб, империя 22 субадан иборат бўлган. Бу ҳукмдор даври маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг сезиларли даражада қайта ташкил этилиши билан ажралиб турди. 1636-йилда Шоҳ Жаҳон Телангана саркарини Берар субасидан ажратиб, ундан алоҳида суба яратади, лекин 1657-йилда уни Бидар субасига қўшиб юборади. 1629-йилда Агра шаҳри Акбаробод, 1648-йилда Деҳли субаси империянинг янги пойтахти шарафига Шоҳжаҳонобод деб ўзгартирилди. Кашмир Кобул субасидан алоҳида, Татта Мўлтон субасидан, Бидар Давлатобод субаларидан алоҳида субага бўлинди. Қандаҳор субаси 1638-1648-йиларда Форс томонидан босиб олинмагунча алоҳида суба эди.
1636-йилда Декан империясининг мулклари тўртта: Берар, Давлатобод, Телангана, Хандеш бўлинмалари ўртасида тақсимланди. 1656-йилда Бидар субаси Давлатобод субасидан ажратилди. Кейинги йили Телангана субаси унга бириктирилди.
Аврангзеб даврида қўшимча равишда Бижапур (1686) ва Ҳайдаробод (1687) субалари ташкил этилган. Унинг даврида империя 21 та субадан иборат бўлган. 1710-йилда Карнатика навоблари бошчилигида Аркот субаси ташкил этилган.
Субанинг тепасида, қоида тариқасида, ҳукмдорга яқин бўлган саркардалар ва сулола аъзолари жойлаштирилган. Кўпинча бир шаҳзода бир вақтнинг ўзида бир нечта қўшни бўлинмаларни бошқарган ва шу билан империянинг муҳим қисми устидан ҳокимиятни ўз қўлига олган. ХВИИ асрда Декан субадорларини кўпинча Декан субадарлари деб атаган бир хил субадор бошқарган (масалан, бўлажак падишаҳ Аврангзеб икки марта 1636-йилдан бошлаб Декан субадори бўлган ва бир вақтнинг ўзида барча Декан субаларини бошқарган).
ХВИИИ асрда Аврангзеб ворислари даврида империяда марказий ҳокимиятнинг заифлашиши билан субалар аста-секин подшоҳ ҳокимиятидан ажралиб, мустақил давлатларга айлана бошладилар. 1739-йилда Нодиршоҳ империяга бостириб кириб, Карнал жангида Муҳаммадшоҳ қўшинларини мағлуб этиб, Деҳлини эгаллади. Бу мағлубият подшоларнинг сиёсий таъсирини кескин пасайтириб, уларнинг субадорлари бирин-кетин мустақил ҳукмдорларга айлана бошлади. Ҳарбий қудратини йўқотган империя, маратҳалар, дурроний афғонлар ва инглизлар зарбаларидан сўнг субалардан маҳрум бўлди. 1724-йилда Ҳайдаробод ва Авадҳ, 1740-йилда Бенгалия, ХВИИИ аср ўрталарида Декан субслари Маратҳа сулолалари бошчилигидаги мустақил князликларга айланди. Подшоҳнинг субалар устидан ҳокимияти борган сари сусая борди. ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмида унинг кучи фақат Деҳли шаҳри ва унинг атрофидаги ҳудудни бошқаришгагина етарди.
Субалар рўйхат
| № | Номланиши | Ҳудуд/Марказ | Ташкил топиши | Ликвидация |
|---|---|---|---|---|
| 1. | Кобул субаси | Кобул | 1572 | ? |
| 2. | Лаҳор субаси | Панжоб/Лаҳор | 1572 | ? |
| 3. | Мўлтон субаси | Панжоб/Мўлтон | 1572 | ? |
| 4. | Ажмер субаси | Ражпутана/Ажмер | 1572 | ? |
| 5. | Гужарот субаси | Гужарот/Аҳмадобод | 1572 | ? |
| 6. | Деҳли (Шоҳжаҳонобод) субаси | Деҳли | 1572 | ? |
| 7. | Агра (Акбаробод) субаси | Агра | 1572 | ? |
| 8. | Малва субаси | Малва/Ужжайн | 1572 | 1743-йилда маратҳалар назоратига ўтди |
| 9. | Авадҳ субаси | Ауд /Аёдҳа | 1572—1580 | 1732-йилда мустақил Ауд султонлигига айланди |
| 10. | Аллаҳобод субаси | Сангам/Оллоҳобод | 1572—1580 | ? |
| 11. | Биҳар субаси | Биҳар/Патна | 1572—1580 | ? |
| 12. | Бенгалия субаси | Бенгалия/Танда (1574—1595), Раж Маҳал (1595—1610, 1639—1659), Дакка (1610—1639, 1660—1703), Муршидобод (1703—1757) |
1574 | 1757-йилда инглизлар назоратига ўтди |
| 13. | Берар субаси | Берар/Балапур, Бурханпур, Элличпур (1636-йилдан) |
1596 | 1724-йилда мустақил Ҳайдаробод султонлигига айланди |
| 14. | Хандеш (Дандеш) субаси | Хандеш/Бурханпур | 1601 | ? |
| 15. | Аҳмаднагар (Давлатобод, Аврангобод) субаси |
Деккан/Аҳмаднагар (1601—1636), Давлатобод (1636—1681), Аврангобод (1681-йилдан) |
1601—1635 | ? |
| 16. | Орисса субаси | Орисса/Каттак | 1607 | 1751-йилда Бхонсле назоратига ўтди |
| 17. | Кашмир субаси | Кашмир/Сринагар | 1753-йилда Дурронийлар империяси назоратига ўтди | |
| 18. | Татта субаси | Синд/Татта | 1739-йилда Нодиршоҳ назоратига ўтди | |
| 19. | Қандаҳор субаси | Қандаҳор | 1638 | 1648-йилда Сафавийлар назоратига ўтди |
| 20. | Телангана субаси | Телангана/Нандер | 1636 | 1657-йилда Бидар субаси билан бирлаштирилди |
| 21. | Бидар субаси | Деккан/Бидар | 1656 | ? |
| 22. | Бижапур субаси | Деккан/Бижапур | 1684 | ? |
| 23. | Ҳайдаробод субаси | Деккан/Ҳайдаробод | 1687 | 1724-йилда мустақил Ҳайдаробод султонлигига айланди |
| 24 | Аркот субаси | Тамилнад/Аркот | 1710 | ? |
Адабиётлар
- Алаев, Л. Б. Средневековая Индия.
- История Востока. Т. ИИИ. Восток на рубеже средневековья и нового времени. ХВИ-ХВИИИ вв.
- Советская историческая энциклопедия, том 9, страницы 542-543.
- Советская историческая энциклопедия, том 13, стр. 905.