Subkritik reaktor
Субкритик реактор ва ташқи нейтронлар манбаидан ташкил топган гибрид системалар ядровий қурилмаларнинг янги тоифаси ҳисобланади. Ташқи манба сифатида протон тезлаткичларда тезлатилган зарядли зарраларнинг оғир элемент-нишонлар билан реаксияси натижасида ҳосил бўлган нейтронлар ишлатилади.
Бундай турдаги қурилмаларга қизиқиш айниқса, узоқ яшовчи радиоактив нуклидлар олиш ва бошқариб бўлмайдиган занжир реаксиясини тўхтатиш имконияти туфайли ортиб бормоқда.
Реакторнинг элементар кинетик тенгламаси:
Бу ерда - нейтронлар манбаининг солиштирма қуввати; - реакторнинг субкритиклик даражаси, яъни . Бундан фойдаланиб юқоридаги тенгламани қуйидагича ёзиш мумкин:
бўлганда бўлади. Натижада

Ушбу олинган формуладан қуйидаги хулосаларни чиқариш мумкин:
- Мустақил нейтронлар манбаининг қуввати () қанча катта бўлса, субкритик реакторда ҳосил қилинган нейтронлар зичлиги ҳам шунчалик катта бўлади.
- Реактордаги нейтронлар авлодининг ўртача яшаш вақти () қанчалик катта бўлса, субкритик реакторда ҳосил қилинган нейтронлар зичлиги ҳам шунчалик катта бўлади.
- Реакторнинг субкритиклик коэффициенти қанчалик кичик бўлса, субкритик реакторда ҳосил қилинган нейтронлар зичлиги шунчалик катта бўлади.
Субкритик реакторларда ўтиш жараёнларининг элементар кинетик тенгламаси:

| Параметр | Критик иссиқлик реактори (У) | Критик тез реактор (Пу) | Субкритик иссиқлик реактори | Субкритик тез реактор |
|---|---|---|---|---|
| Кечикувчи нейтронларнинг эффектив улуши, | 0.0064 | 0.0035 | 0.0064 | 0.0035 |
| Иш соҳасидаги реактивлик, | 0 | 0 | <0 | <0 |
| Иш соҳасидаги ташқи манба нейтронларининг улуши, | 0 | 0 | ||
| Иш соҳасидаги ички манба нейтронларининг улуши | 1 | 1 | ||
| Иш соҳасидаги нейтронларнинг кучайтириш коэффициенти, М | ||||
| Стационар режимлар учун нинг ўзгариш диапазони | -, + | -, + | <+, <0 | <+ |
| Дамлаш вақтида реактивликнинг ўзгариш диапазони, | ||||
| Реактивлик захираси | 20 $[1] | 8 $ |
Илмий-тақиқот реакторларида ишлатиладиган тезлатгичлар
Электро-ядро қурилмаларда ишлатиладиган тезлатгичнинг схемаси қуйидаги расмда тасвирланган. Бунда ионларни ҳосил қилиш учун турли типдаги плазма манбалардан фойдаланилади. Бу манбалардан водород ионлари 15-20 кеВ энергия билан ажралиб чиқади. Бу ионлар даста ҳосил қилиш тизимига бориб тушади ва у ерда тезлаштирувчи резонаторга инжексия қилинади. Бу тизим бир вақтнинг о`зида ион о`тказгичдаги босимни ҳам пасайтиришга хизмат қилади. Зарраларни 2-3 МеВ гача тезлатиш учун фазовий бир жинсли квадрупол фокусировкадан фойдаланилади (РФҚ). Ушбу тизим инжексия энергияси жуда кичик – 30-100 кеВ бо`лганда деярли 100% зарраларни қамраб олиш имконини беради.

Шундан со`нг водород ионларини 2-3 дан 90-100 МеВ гача тезлатиш учун турли модификацияли дрейф трубкаларидан фойдаланилади. 15-20 МеВ гача дастани ташқи магнит майдонининг ёрдамисиз юқори частотали фокусировкаловчи резонатордан фойдаланиш мумкин. Бу о`згарувчан фазали фокусировкаловчи тезлатгичлар дейилиб, уларда дрейф трубкасининг оралиг`идаги тирқишлар тезлатиш учун эмас, фокусировка учун ишлатилади. 20 дан 100 МеВ гача дрейф трубкасининг барча оралиқ тирқишларида тезлатувчи фаза ишлатилади. Дастани радиал фокуслаш учун дрейф трубкасида жойлашган сун’ий магнитлар ҳосил қиладиган магнит майдонидан фойдаланилади. Бунда резонатордаги юқори частотали майдоннинг тебраниши асосий ҳисобланмайди. Я’ни бу тизимда типли тебранишлар эмас, балки типли тебранишлар асосий ҳисобланади. Шунинг учун бундай резонаторлар Ҳ-резонаторлар деб аталади. Юқори типли тебранишлардан тезлатиш учун фойдаланиш резонаторнинг ко`ндаланг о`лчамларини қисқартириш имконини беради. Масалан, агар тебранишларни ҳосил қиладиган Алварес структураси учун резонатор диаметри 1.3 га тенг бо`лса, то`лқини учун бу ко`рсаткич 2-5 марта камайиши мумкин.
Ҳ-резонаторлар юқори шунт қаршилигига эга. Бу қаршилик зарранинг тезлиги ортиб бориши билан жуда тез камаяди. Зарралар тезлиги ортиб борганда, дрейф трубкаларининг узунлиги оширилади ва тезликда тезлатишнинг эффективлигини сақлаб қолиш учун резонаторда янада юқори частотали тебранишлардан фойдаланилади. Масалан, ОакРидге (АҚСҲ) тезлатгичида частота икки марта орттирилади. Тезлаткичнинг умумий узунлиги 80 метрни ташкил қилади. Юқорда айтиб о`тилган тезлатгичларнинг лойиҳасини тузишда жуда э’тиборли бо`лиш ва уларнинг параметрларини оптималлаштириш лозим.
Электро-ядро қурилмаларда нишон материаллар сифатида стабил ядроли элементлар – Пб, Би, W, Та ва бошқалардан фойдаланилади. Улардан чиқаётган нейтронларнинг интенсивлиги қуйидаги формуладан аниқланади:
Бу ерда, – тезлатгичдаги о`ртача ток, – тезлатилган зарранинг заряди, – нейтронлар чиқиши (нишонга келиб тушган битта зарра генерациялайдиган нейтронларнинг о`ртача сони)
Реактор актив зонасининг иссиқлик қуввати қуйидаги формула билан аниқланади:
бу ерда - ёнилг`ининг битта ядроси бо`линганда ҳосил бо`ладиган энергия. Агар ташқи нейтронлар манбаидаги нейтронларнинг фазовий-энергетик тақсимоти актив зонадаги нейтронларнинг тақсимоти билан мос тушса, нейтронлар генерациясининг интенсивлиги қуйидаги ифода билан аниқланади:
бу ерда - нейтронлар манбаининг интенсивлиги, - актив зонадаги эффектив ко`пайиш коэффициенти. қиймат ядровий хавфсизлик нуқтаи назаридан келиб чиқиб танланади.
Манба
- Вальтер А.Т., Залюбовский И.И., Ядерная физика. Харьков: Основа. 1991
- Ю.А.Свистунов, И.В.Кудинович, А.Г.Головкина. Электроядерная установка на базе подкритического реактора, управлаемого ускорителем. ХИИ всероссийское совещание по проблемам управления ВСПУ-2014 Москва 16-19 июня 2014 г.
- Свистунов Ю.А., Овсянников А.Д. Разработка компактных ускоряющих структур для комплексов прикладного назначения // Вопросы атомной науки и техники. Сер. Ядерно-физические исследования. 2010. № 2. Вып. 53. С. 48-51.
- Вандеплассче Д., Медерос Ромао Л. Аccелератор Дривен Сйстемс // Проcеэдингс оф ИПАC 2012. Неw Орлеанс, УСА, 2012. П. 6-10.
- Головкина А.Г., Кудинович И.В., Овсянников Д.А. Поwер оф АДС wитҳ Лоw-Энергй Аccелератор анд Фиссионабле Таргет // Проблемс оф Атомиc Сcиэнcе анд Течнологй. Сер. Пласма Элеcтрониcс анд Неw Метҳодсоф Аccелератион. 2013. Но. 4, Иссуэ 86. П. 328-332.
- Хетрик Д. Динамика ядерных реакторов. М.: Атомиздат, 1975. 400 с
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |
- ↑ 1$=, 1 сент=0.01