Sud pretsedenti
Прецедент – бу суднинг кейинги, мазмунан бир хил ёки ўхшаш ишларни кўриб чиқишда судлар учун ҳуқуқий асос вазифасини бажарадиган қароридир[1][2][3]. Умумий ҳуқуқ тизимлари учун асосий тушунча бўлган прецедент старе деcисис („қабул қилинган қарорларга таяниш“) тамойили асосида амал қилади. Ушбу тамойилга кўра, илгари қабул қилинган суд қарорлари келажакдаги ишларни ҳал этишда қўлланиладиган иш юритиш ҳуқуқи сифатида хизмат қилади, бу эса ҳуқуқий барқарорлик ва олдиндан башорат қилиш имконини таъминлайди[2][4][5].
Прецедент Умумий ҳуқуқ тизимларини роман-герман ҳуқуқ тизимларидан ажратиб турадиган асосий хусусиятдир. Умумий ҳуқуқда прецедент судлар амал қилиши шарт бўлган (мажбурий) ёки улар ҳисобга олиши мумкин, аммо амал қилиши шарт бўлмаган (тавсиявий) бўлиши мумкин. роман-герман ҳуқуқ тизимларида эса, асосан, тўлиқ кодификация қилинган қонунлар ва батафсил норматив ҳужжатлар устувор бўлиб, прецедентга кам эътибор қаратилади (қаранг: Ўзгармас суд амалиёти). Бундай тизимларда судялар асосан фактларни аниқлаш ва қонун нормаларини қўллашга йўналтирилади[6].
Умумий ҳуқуқ тизимларидаги судлар кўп жиҳатдан суд амалиётига таянади[7]. Бу муайян масалалар ёки мавзулар бўйича олдинги суд қарорлари билан ўрнатилган прецедентлар ва ҳуқуқий тамойиллар тўпламини англатади. Суд амалиётининг ривожланиши ушбу қарорларни адвокатлар, судлар ва кенг жамоатчилик фойдаланиши учун ҳуқуқий ҳисоботларда тизимли равишда нашр этиш ва индекслашга боғлиқ[8].
Умуман олганда, ҳуқуқий прецедент қуйидагича бўлиши мумкин:
- қўллаш (агар прецедент мажбурий бўлса) / қабул қилиш (агар прецедент тавсиявий бўлса), агар олдинги қарорга асос бўлган тамойиллар кейинги ишнинг масалаларини баҳолаш учун тегишли равишда ишлатилган бўлса;
- фарқлаш, агар олдинги қарорга асос бўлган тамойиллар муайян фактик вазиятларга хос ёки уларга асосланган деб топилса ва кейинги ишдаги фактларнинг йўқлиги ёки сезиларли фарқи туфайли қўлланилмаса;
- ўзгартириш, агар айни суд юқори инстансия судининг кўрсатмасига кўра, ўша ишни қайта кўриб чиқишда олдинги қарорнинг бир ёки бир неча қисмини ўзгартирган бўлса;
- бекор қилиш, агар юқори суд ёки ўша суднинг ўзи янги иш доирасида олдинги қарор тамойилларини нотўғри деб топса ёки янги қонунчилик билан улар ўз кучини йўқоца, прецедент бекор қилинади.
Роман-герман ҳуқуқ тизимида
Старе деcисис тамойили одатда роман-герман ҳуқуқ тизимларида қўлланилмайди, чунки у фақат қонун чиқарувчи орган қонун яратиши мумкин деган легислатив позитивизм принсипига зид ҳисобланади. Бунинг ўрнига роман-герман ҳуқуқ тизим тизими журиспруденcе cонстанте доктринасига таянади. Ушбу доктринага кўра, агар суд бир хил масала бўйича изчил ва асосли қарорлар қабул қилиб келса, аввалги қарорлар юқори даражада ишонтирувчи кучга эга бўлади, бироқ улар ҳуқуқий жиҳатдан мажбурий ҳисобланмайди.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „преcедент“ (эн). ЛИИ / Легал Информатион Институте. — „"Преcедент реферс то а cоурт деcисион тҳат ис cонсидеред ан аутҳоритй фор деcидинг субсеқуэнт cасес инволвинг идентиcал ор симилар фаcц, ор симилар легал иссуэс. Преcедент ис инcорпоратед инто тҳе доcтрине оф старе деcисис анд реқуирес cоурц то апплй тҳе лаw ин тҳе саме маннер то cасес wитҳ тҳе саме фаcц."“. Қаралди: 2024-йил 27-ноябр.
- ↑ 2,0 2,1 „Тҳе Cоммон Лаw анд Cивил Лаw Традитионс“. Беркелей Лаw (2016). — „"Cоммон лаw ис генераллй унcодифиэд. Тҳис меанс тҳат тҳере ис но cомпреҳенсиве cомпилатион оф легал рулес анд статутес. Wҳиле cоммон лаw доэс релй он соме сcаттеред статутес, wҳич аре легислативе деcисионс, ит ис ларгелй басед он преcедент, меанинг тҳе жудиcиал деcисионс тҳат ҳаве алреадй беэн маде ин симилар cасес. Тҳесе преcеденц аре маинтаинед овер тиме тҳроугҳ тҳе реcордс оф тҳе cоурц ас wелл ас ҳисториcаллй доcументед ин cоллеcтионс оф cасе лаw кноwн ас еарбоокс анд репорц. Тҳе преcеденц то бе апплиэд ин тҳе деcисион оф эач неw cасе аре детерминед бй тҳе пресидинг жудге."“. 2024-йил 22-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 4-декабр.
- ↑ „Глоссарй оф Легал Термс | Унитед Статес Cоурц“ (эн). www.усcоурц.гов. — „"А cоурт деcисион ин ан эарлиэр cасе wитҳ фаcц анд легал иссуэс симилар то а диспуте cуррентлй бефоре а cоурт. Жудгес wилл генераллй 'фоллоw преcедентʻ - меанинг тҳат тҳей усе тҳе принcиплес эстаблишед ин эарлиэр cасес то деcиде неw cасес тҳат ҳаве симилар фаcц анд раисе симилар легал иссуэс. А жудге wилл дисрегард преcедент иф а партй cан шоw тҳат тҳе эарлиэр cасе wас wронглй деcидед, ор тҳат ит дифферед ин соме сигнифиcант wай фром тҳе cуррент cасе."“. 2024-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-декабр.
- ↑ „старе деcисис“ (эн). ЛИИ / Легал Информатион Институте. — „"Старе деcисис ис тҳе доcтрине тҳат cоурц wилл адҳере то преcедент ин макинг тҳеир деcисионс. Старе деcисис меанс "то станд бй тҳингс деcидед" ин Латин. Wҳен а cоурт фаcес а легал аргумент, иф а превиоус cоурт ҳас рулед он тҳе саме ор а cлоселй релатед иссуэ, тҳен тҳе cоурт wилл маке тҳеир деcисион ин алигнмент wитҳ тҳе превиоус cоурт'с деcисион."“. Қаралди: 2024-йил 27-ноябр.
- ↑ „Ундерстандинг Старе Деcисис“ (эн). www.америcанбар.орг. — „"Старе Деcисис—а Латин терм тҳат меанс 'лет тҳе деcисион станд' ор 'то станд бй тҳингс деcидед'—ис а фоундатионал cонcепт ин тҳе Америcан легал сйстем. То пут ит симплй, старе деcисис ҳолдс тҳат cоурц анд жудгес шоулд ҳонор 'преcедент'—ор тҳе деcисионс, рулингс, анд опинионс фром приор cасес. Респеcт фор преcеденц гивес тҳе лаw cонсистенcй анд макес интерпретатионс оф тҳе лаw море предиcтабле—анд лесс сеэминглй рандом."“. Қаралди: 2024-йил 27-ноябр.
- ↑ „cивил лаw“ (эн). ЛИИ / Легал Информатион Институте. — „"Cивил лаw, ас а легал сйстем, реферс то а популар wай оф струcтуринг легал сйстемс ароунд броад cодес анд детаилед статутес тҳат детерминес тҳе ригҳц анд облигатионс оф индивидуалс, wитҳоут анй эмпҳасис он тҳе роле оф преcедент, cоурц, жудгес, анд журиэс ас ин cоммон лаw cоунтриэс. Cивил лаw cоунтриэс тйпиcаллй аре чараcтеризед бй тҳеир эмпҳасис он тҳе cодифиэд лаw онлй wитҳ жудгес плайинг тҳе маин роле оф финдинг тҳе фаcц анд апплйинг тҳе лаw ин cоурц. Тҳе cивил лаw сйстем ҳас иц рооц ин тҳе редисcоверй оф Роман Лаw ин тҳе Миддле Агес, wитҳ инфлуэнcес фром манй отҳер легал сйстемс. Тодай, cивил лаw cонтинуэс то бе тҳе мост cоммон легал сйстем ин тҳе wорлд."“. Қаралди: 2024-йил 30-ноябр.
- ↑ „cасе лаw“ (эн). ЛИИ / Легал Информатион Институте. — „"Cасе лаw ис лаw тҳат ис басед он жудиcиал деcисионс ратҳер тҳан лаw басед он cонститутионс, статутес, ор регулатионс. Cасе лаw cонcернс униқуэ диспутес ресолвед бй cоурц усинг тҳе cонcрете фаcц оф а cасе. Бй cонтраст, статутес анд регулатионс аре wриттен абстраcтлй. Cасе лаw, алсо усед интерчангеаблй wитҳ cоммон лаw, реферс то тҳе cоллеcтион оф преcеденц анд аутҳоритй сет бй превиоус жудиcиал деcисионс он а партиcулар иссуэ ор топиc."“. Қаралди: 2024-йил 1-декабр.
- ↑ „Лаw репорт | Cоммон Лаw Cасес & Жудгменц | Британниcа“ (эн). www.британниcа.cом. — „Лаw репорт, ин cоммон лаw, публишед реcорд оф а жудиcиал деcисион тҳат ис cитед бй лаwерс анд жудгес фор тҳеир усе ас преcедент ин субсеқуэнт cасес. Тҳе репорт оф а деcисион ординарилй cонтаинс тҳе титле оф тҳе cасе, а статемент оф тҳе фаcц гивинг рисе то тҳе литигатион, анд иц ҳисторй ин тҳе cоурц. Ит тҳен репродуcес тҳе опинион оф тҳе cоурт анд cонcлудес wитҳ тҳе cоуртъс жудгмент—аффирминг ор реверсинг тҳе жудгмент оф тҳе cоурт белоw. Тҳе репорт оф а модерн деcисион ис усуаллй преcедед бй ан аналйтиc суммарй оф тҳе опинион, cаллед а ҳеадноте, тҳат статес тҳе поинц деcидед.“. 2024-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 1-декабр.
Адабиётлар
- 'Богдановская И. Ю., Прецедентное право. — М.: Наука, 1993. — 239 с.
- Богдановская И. Ю., Судебный прецедент — источник права? // Государство и право. 2002. № 12. С. 5-10.
- Кросс Р., Прецедент в английском праве. — М., 1985. — 238 с.
- Марченко М. Н., Судебный прецедент: разнообразие понятий и многообразие форм проявления // Журнал российского права. 2006. № 6. С. 96-107.
- Малиновский А. А., Судебная практика как источник уголовного права (сравнительно-правовые аспекты // Международное уголовное право и международная юстиция. – 2010. – № 3. – С. 3-6.
- Вишневский Г. А., Единство судебного правоприменения как способ обеспечения верховенства права // Право. Журнал Высшей школы экономики. 2011. № 2. С. 8-15.
- Вишневский Г. А., Формирование высшим судом правовой позиции как основание для возобновления производства по делу и верховенство права// Право. Журнал Высшей школы экономики. 2014. № 1. С. 70–79
Ҳаволалар
- Максимов А. А. Прецедент как один из источников английского права
Викииқтибосда „Преcедент“ мавзуси бўйича иқтибослар бор.