Oʻzini oʻldirish: Versiyalar orasidagi farq

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Oʻzini oʻldirish, oʻz joniga qasd qilish, xudkushlik yoki suitsid (lotincha: sui caedere) oʻz hayotiga oʻz ixtiyori bilan chek qoʻyishdir.

Oʻzini oʻldirishlikka jamiyatning munosabati din, shaʼn hamda hayot maʼnosi mavzulariga aloqador boʻlib kelgan. Aksar dinlar, masalan, Yahudiylik, Xristianlik, Islom, Buddizm, Hinduizm kabilar oʻzini oʻldirishi qoralashadi va gunoh deb baholashadi; biroq baʼzi islomiy va xristian sektalar xudkush bomba hujumlarini oqlashadi, ularni bajarganlarga shahid statusini vaʼda etishadi. Yaponiyadagi samuraylar davrida esa oʻzini oʻldirish oʻz shaʼnini himoya qilish maqsadida bajarilgan va ijobiy baholangan. Shuningdek urush vaqtida kamikazelik harbiy qahramonlik deya koʻrilgan.

Oʻzini oʻldirish jamiyatda hamon qattiq qoralanadi; biroq bedavo kasallikka chalingan bemorlarning tibbiy yordamni qabul qilmay qoʻyish yoki evtanaziyani tanlash huquqi bahs ostidadir.

Zamonaviy tibbiyot odatda oʻzini oʻldirishni ruhiy nosogʻlomlikka yoʻyadi va bunday kishilarga ruhiy yordam koʻrsatilishi zarur, deb hisoblaydi.

Dunyoda har yili millionga yaqin odam oʻzini oʻldiradi, 10-20 millionta xudkushlikka omadsiz harakat boʻladi.^[1] Rossiyada har yili 60,000^[2], AQShda taxminan 30,000^[3], Yaponiyada 30,000 dan ziyod^[4] va Xitoyda 250,000 nafar kishi xudkushlik oqibatida vafot etadi.^[5]

**Bir yilda boʻladigan xudkushliklar miqdori (har 100,000 kishiga):**^[6]
Oʻrin	Mamlakat	Yil	Erkaklar	Ayollar	Jami
1.	Litva	2003	74.3	13.9	42.1
2.	Rossiya	2002	69.3	11.9	38.7
3.	Belarus	2003	63.3	10.3	35.1
4.	Qozogʻiston	2002	50.2	8.8	28.8
5.	Sloveniya	2003	45.0	12.0	28.1
6.	Vengriya	2003	44.9	12.0	27.7
7.	Estoniya	2002	47.7	9.8	27.3
8.	Ukraina	2002	46.7	8.4	26.1
9.	Latviya	2003	45.0	9.7	26.0
10.	Yaponiya	2002	35.2	12.8	23.8

Soxta oʻzini oʻldirish

Koʻpincha oʻzini oʻldirish qilmoqchi boʻlganlar oʻlishni istashmaydi, ular faqatgina atrofdagilarning eʼtiborini oʻziga qaratmoqchi, yoxud shantaj qilmoqchi boʻlishadi. Bunday kishilar odatda oʻlimga olib bormaydigan jarohatlar bilan oʻzlariga shikast yetkazadilar (masalan, sirka kislotasi, uyqu dori ichish, ustara bilan bilak tomirlarini kesish) yoki namoyishkorona harakatlar qiladilir (masalan, baland inshootlar tomiga chiqib, odam yigʻilishini kutib, oʻzini pastga tashlamoqchidek boʻlish). Lekin baʼzan bu harakatlar ehtiyotsizlik tufayli oʻlimga olib kelishi mumkin.

Boshqa tomondan, jiddiylikcha oʻlmoqchi boʻlib, lekin tibbiyot va anatomiyadan bexabarligi tufayli oʻlmay qoladigan odamlar ham bor; ularni soxta xudkushlikda ayblab boʻlmaydi.

Oʻzini oʻldirish sabablari

Sabablar turlicha boʻlishi mumkin. Quyida ularga misollar keltirilgan:

Ogʻriq (yaʼni, fiziologik ogʻriq, masalan, urush maydonida qattiq yaralangan baʼzi askarlar oʻzlarini otib tashlashlarini iltimos qilishadi)
Ruhiy siqilish (masalan, yaqin odami vafotiga chidolmay oʻzini oʻldirish)
Jinoyat (adliya qaroridan qochish, qamoqdan koʻra oʻlimni afzal bilish)
Ruhiy kasallik
Nogironlik yoki kasallik (masalan, qoʻl-oyoq amputatsiyasi, OITS, saraton)
Ijtimoiy sabablar (masalan, qashshoqlik, ishsizlik)
Moliyaviy (masalan, katta qarzlar)
Qurbonlik (masalan, askarning portlamoqchi boʻlgan granata ustiga yotib, uni oʻz tanasi bilan berkitishi)
Shaʼnini saqlab qolish (samuraylarning seppukusi)
Diniy (masalan, shahid nomiga sazovor boʻlish uchun xudkush bomba hujumlari qilish)
Falsafiy (yaʼni hayot maʼnosi yoʻq, deya; masalan absurdizm, nigilizm, pessimizm)

Oʻzini oʻldirish usullari

Otashli qurollar qonuniy sotiladigan mamlakatlarda oʻzini oʻldirishlar asosan shunday qurollar yordamida amalga oshiriladi. AQShdagi jami xudkushliklarning 55%'i shunday usul bilan sodir boʻlgan (2001 yilga koʻra).^[7] Shuningdek asfiksiya (oʻzini osish, tabiiy gaz bilan boʻgʻilish) va zaharlanish ham koʻp qoʻllanadi. Boshqa usullar (baland imorat tomidan, derazalaridan sakrash, avtomobil ostiga yotish, ustara bilan kesish, choʻkish kabilar) nisbatan kam ishlatiladi.

Yana qarang

Manbalar

↑ „CIS: UN Body Takes On Rising Suicide Rates“. 2008-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 1-aprel.
↑ 60,000 people commit suicide in Russia annually, 2013-07-31da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2013-04-01
↑ Suicide, Facts
↑ Suicides in Japan top 30,000 for 9th straight year, 2007-06-09da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2007-06-09
↑ 250,000 Chinese Kill Themselves Annually: Official
↑ Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkiloti, 2005.
↑ http://www.preventsuicidenow.com/suicide-statistics.html

Havolalar

[1] „CIS: UN Body Takes On Rising Suicide Rates“. 2008-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 1-aprel.

[2] 60,000 people commit suicide in Russia annually, 2013-07-31da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2013-04-01

[3] Suicide, Facts

[4] Suicides in Japan top 30,000 for 9th straight year, 2007-06-09da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2007-06-09

[5] 250,000 Chinese Kill Themselves Annually: Official

[6] Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkiloti, 2005.

[7] ttp://www.preventsuicidenow.com/suicide-statistics.html

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

-#YOʻNALTIRISH [[Oʻzini oʻldirish]]
+[[Tasvir:Edouard Manet - Le Suicidé.jpg|thumb|220px|[[Edouard Manet]]: ''Oʻzini oʻldirish'', 1877]]
+'''Oʻzini oʻldirish''', '''oʻz joniga qasd qilish''', '''xudkushlik''' yoki '''suitsid''' ({{lang-la|sui caedere}}) oʻz [[hayot]]iga oʻz ixtiyori bilan chek qoʻyishdir.
+Oʻzini oʻldirishlikka jamiyatning munosabati [[din]], [[shaʼn]] hamda [[hayot maʼnosi]] mavzulariga aloqador boʻlib kelgan. Aksar dinlar, masalan, [[Yahudiylik]], [[Xristianlik]], [[Islom]], [[Buddizm]], [[Hinduizm]] kabilar oʻzini oʻldirishi qoralashadi va [[gunoh]] deb baholashadi; biroq baʼzi islomiy va xristian sektalar [[xudkush bomba hujumlari]]ni oqlashadi, ularni bajarganlarga [[shahid]] statusini vaʼda etishadi. [[Yaponiya]]dagi [[samuray]]lar davrida esa [[seppuku|oʻzini oʻldirish]] oʻz shaʼnini himoya qilish maqsadida bajarilgan va ijobiy baholangan. Shuningdek [[Ikkinchi Jahon Urushi|urush]] vaqtida [[kamikaze]]lik harbiy qahramonlik deya koʻrilgan.
+Oʻzini oʻldirish jamiyatda hamon qattiq qoralanadi; biroq bedavo kasallikka chalingan bemorlarning tibbiy yordamni qabul qilmay qoʻyish yoki [[evtanaziya]]ni tanlash huquqi bahs ostidadir.
+Zamonaviy [[tibbiyot]] odatda oʻzini oʻldirishni ruhiy nosogʻlomlikka yoʻyadi va bunday kishilarga [[psixologiya|ruhiy yordam]] koʻrsatilishi zarur, deb hisoblaydi.
+Dunyoda har yili millionga yaqin odam oʻzini oʻldiradi, 10-20 millionta xudkushlikka omadsiz harakat boʻladi.<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=CIS: UN Body Takes On Rising Suicide Rates |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/ab4b19da-5e47-471f-a26a-3b861a0395d8.html |qaralgan sana=2013-04-01 |arxivsana=2008-08-08 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20080808160254/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/ab4b19da-5e47-471f-a26a-3b861a0395d8.html }}</ref> [[Rossiya]]da har yili 60,000<ref>{{Citation |year= |title=60,000 people commit suicide in Russia annually |url=http://en.rian.ru/russia/20061004/54514777.html |access-date=2013-04-01 |archivedate=2013-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731195505/http://en.rian.ru/russia/20061004/54514777.html }}</ref>, [[AQSh]]da taxminan 30,000<ref>[http://www.cdc.gov/ncipc/factsheets/suifacts.htm Suicide, Facts]</ref>, [[Yaponiya]]da 30,000 dan ziyod<ref>{{Citation |year= |title=Suicides in Japan top 30,000 for 9th straight year |url=http://asia.news.yahoo.com/070607/kyodo/d8pjn43o0.html |access-date=2007-06-09 |archivedate=2007-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609175847/http://asia.news.yahoo.com/070607/kyodo/d8pjn43o0.html }}</ref> va [[Xitoy]]da 250,000 nafar kishi xudkushlik oqibatida vafot etadi.<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/200110/30/eng20011030_83533.html 250,000 Chinese Kill Themselves Annually: Official]</ref>
+{| class="wikitable" align="right" style="margin-left:1em; margin-right: 0px;"
+|+ '''Bir yilda boʻladigan xudkushliklar miqdori (har 100,000 kishiga):'''<ref>[http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide_rates/en/index.html Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkiloti, 2005].</ref>
+|- bgcolor="#ececec"
+|''Oʻrin''||''Mamlakat''||''Yil''||''Erkaklar''||''Ayollar''||''Jami''
+|-
+|1. ||[[Litva]]||2003||74.3||13.9||42.1
+|-
+|2. ||[[Rossiya]]||2002||69.3||11.9||38.7
+|-
+|3. ||[[Belarus]]||2003||63.3||10.3||35.1
+|-
+|4. ||[[Qozogʻiston]]||2002||50.2||8.8||28.8
+|-
+|5. ||[[Sloveniya]]||2003||45.0||12.0||28.1
+|-
+|6. ||[[Vengriya]]||2003||44.9||12.0||27.7
+|-
+|7. ||[[Estoniya]]||2002||47.7||9.8||27.3
+|-
+|8. ||[[Ukraina]]||2002||46.7||8.4||26.1
+|-
+|9. ||[[Latviya]]||2003||45.0||9.7||26.0
+|-
+|10. ||[[Yaponiya]]||2002||35.2||12.8||23.8
+|}
+== Soxta oʻzini oʻldirish ==
+Koʻpincha oʻzini oʻldirish qilmoqchi boʻlganlar [[oʻlim|oʻlishni]] istashmaydi, ular faqatgina atrofdagilarning eʼtiborini oʻziga qaratmoqchi, yoxud [[shantaj]] qilmoqchi boʻlishadi. Bunday kishilar odatda oʻlimga olib bormaydigan jarohatlar bilan oʻzlariga shikast yetkazadilar (masalan, [[sirka kislotasi]], [[uyqu dori]] ichish, [[ustara]] bilan bilak tomirlarini kesish) yoki namoyishkorona harakatlar qiladilir (masalan, baland inshootlar tomiga chiqib, odam yigʻilishini kutib, oʻzini pastga tashlamoqchidek boʻlish). Lekin baʼzan bu harakatlar ehtiyotsizlik tufayli oʻlimga olib kelishi mumkin.
+Boshqa tomondan, jiddiylikcha oʻlmoqchi boʻlib, lekin tibbiyot va [[anatomiya]]dan bexabarligi tufayli oʻlmay qoladigan odamlar ham bor; ularni soxta xudkushlikda ayblab boʻlmaydi.
+== Oʻzini oʻldirish sabablari ==
+Sabablar turlicha boʻlishi mumkin. Quyida ularga misollar keltirilgan:
+* [[Ogʻriq]] (yaʼni, fiziologik ogʻriq, masalan, [[urush]] maydonida qattiq yaralangan baʼzi [[askar]]lar oʻzlarini otib tashlashlarini iltimos qilishadi)
+* [[Depressiya|Ruhiy siqilish]] (masalan, yaqin odami [[Oʻlim|vafotiga]] chidolmay oʻzini oʻldirish)
+* [[Jinoyat]] (adliya qaroridan qochish, [[Turma|qamoqdan]] koʻra oʻlimni afzal bilish)
+* [[Ruhiy kasallik]]
+* [[Nogironlik]] yoki [[kasallik]] (masalan, qoʻl-oyoq [[Amputatsiya|amputatsiyasi]], [[OITS]], [[Saraton (kasallik)|saraton]])
+* Ijtimoiy sabablar (masalan, [[qashshoqlik]], [[ishsizlik]])
+* Moliyaviy (masalan, katta qarzlar)
+* [[Qurbonlik]] (masalan, askarning portlamoqchi boʻlgan [[granata]] ustiga yotib, uni oʻz tanasi bilan berkitishi)
+* Shaʼnini saqlab qolish ([[Samuraylar|samuraylarning]] [[seppuku]]si)
+* Diniy (masalan, [[shahid]] nomiga sazovor boʻlish uchun [[Xudkushlik|xudkush]] bomba hujumlari qilish)
+* [[Falsafa|Falsafiy]] (yaʼni [[hayot maʼnosi]] yoʻq, deya; masalan [[absurdizm]], [[nigilizm]], [[pessimizm]])
+== Oʻzini oʻldirish usullari ==
+[[Otashli qurol]]lar qonuniy sotiladigan mamlakatlarda oʻzini oʻldirishlar asosan shunday qurollar yordamida amalga oshiriladi. AQShdagi jami xudkushliklarning 55%'i shunday usul bilan sodir boʻlgan ([[2001]] yilga koʻra).<ref>http://www.preventsuicidenow.com/suicide-statistics.html</ref> Shuningdek [[asfiksiya]] (oʻzini osish, [[tabiiy gaz]] bilan boʻgʻilish) va [[zahar]]lanish ham koʻp qoʻllanadi. Boshqa usullar (baland imorat tomidan, derazalaridan sakrash, [[avtomobil]] ostiga yotish, ustara bilan kesish, choʻkish kabilar) nisbatan kam ishlatiladi.
+== Yana qarang ==
+* [[Kamikaze]]
+* [[Hayot maʼnosi]]
+* [[Absurdizm]]
+== Manbalar ==
+<references/>
+== Havolalar ==
+{{vikiiqtibos|Xudkushlik|Oʻzini oʻldirish}}
+[[Turkum:Xudkushlik]]
+[[Turkum:Oʻlim]]