Sumak

Сумак мафраш (тўшак халтаси) панели, Грузиянинг Борчали ҳудуди, ХИХ аср охири. Нақшда килимларда ишлатиладиган нақшлар, жумладан, ёмон кўздан ҳимояланиш мақсадида кўз, хоч ва илгак тасвирлари акс эттирилган. Марказдаги олмос шаклидаги нақш эса аждарҳони тасвирлайди.

Сумак — гилам, палос, уй-рўзғор халталари ва чойшаблар учун пишиқ ва безакдор матолар тўқишда қўлланиладиган гобелен усули. Чойшаблар учун ишлатиладиган сумак матолари „сумак мафраш“ деб номланади.

Сумак — бир оз килимга ўхшаб кетадиган, аммо ундан пишиқроқ ва қалинроқ тўқилган ясси тўқима тури. Килимнинг ҳар икки томони силлиқ бўлса, сумакнинг олд томони силлиқ, орқа томони эса ғадир-будур бўлади. Сумакда килимга хос ёриқлар бўлмайди, чунки у одатда узлуксиз таянч вазифасини ўтовчи қўшимча арқоқ иплари билан тўқилади.

Бу усулда рангли арқоқ иплари танда иплари устидан ва остидан ўтказиб ўралади, бу эса матога мустаҳкамлик ва каштасимон нақш бахш этади.

Этимологияси

„Сумак“ номи бир вақтлар Шарқий Кавказдаги йирик савдо маркази бўлган Озарбайжоннинг қадимий Шемаха шаҳри номидан келиб чиққан бўлиши эҳтимолга яқин. Бошқа назарияларга кўра, бу ном тўқиш жараёнини ифодаловчи туркча „секмек“ („юқорига ва пастга сакрамоқ“) феълидан; ёки Анаcардиаcеаэ (писта оиласи) ёхуд тотим (сумах) оиласига мансуб бўёқ моддалари тайёрлашда ишлатиладиган бўёқчи тотим (Cотинус cоггйгриа) каби 35 га яқин гулли ўсимлик туридан бирининг номидан олинган бўлиши мумкин. Агар номнинг келиб чиқишига айнан шу сўнгги манба асос бўлса, демак, у араб ва сурёний тилларидаги „қизил“ маъносини англатувчи „суммāқ“ сўзидан олинган.

Техникаси

Сумак тўқиш техникаси арқоқни маълум сондаги (одатда тўртта) танда ипи устидан ўраб, сўнгра охирги иккитасининг остидан қайтариб ўтказишни ўз ичига олади. Бу жараён бир чеккадан иккинчисигача такрорланади. Арқоқ иплари узлуксиз эмас; тўқувчи рангли ипларни навбат билан танлаб, ҳар бирини керакли рангдаги нақш тушириладиган майдонга ўраб чиқади. Гиламдан фарқли ўлароқ, сўмакнинг орқа томони тартибсиз бўлиб, унда ҳар хил рангдаги арқоқ ипларининг бўш учлари (баъзан бир неча дюймгача) кўриниб туради, бу эса қўшимча қалинлик ва иссиқликни таъминлайди. Яна бир фарқи, гиламдагидек ранглар туташган жойларда тирқишлар бўлмайди, чунки рангли нақш арқоғини тутиб турувчи қўшимча ёки таянч арқоқ мавжуд бўлади. Бироқ, курдлар томонидан тўқилган баъзи сўнгги давр сумаклари „арқоқсиз“ бўлиб, уларда таянч арқоқ бўлмайди ва чоклар табиий равишда устма-уст тушади.

Сумаклар, одатда, майда тўқилган бўлади ва гарчи тукли гиламларчалик пишиқ бўлмаса-да, килимлардан кўра мустаҳкамроқдир. Сумак ўрамаси кўпинча халта ёки гиламнинг бутун юзасини қоплайди, бироқ уни соддароқ ва юпқароқ текис тўқилган қисмлардан ажралиб турадиган безакли йўллар шаклида ҳам қўллаш мумкин. Масалан, Шарқий Туркиядаги Малатия туя хуржунлари қизил ва кўк рангдаги оддий текис тўқима йўллар билан, шунингдек, серҳосиллик ва ҳимоя рамзи бўлган нақшлар билан безатилган кенг сумак арқоқ ўрамали қилиб тўқилиши мумкин эди.

Баъзан халталарнинг олд томони сумак усулида тўқилиб, устки қисми эса ранглар бўлаклари орасида ёриқлар ҳосил қилувчи гобелен тўқимали килимга ўхшаш қилиб ишланган: халтани боғлаш ва ёпиш учун шу ёриқлар қаторидан арқон ўтказилган. Уларнинг ўлчамлари турлича бўлиб, гилам ўлчамидан тортиб, кўрпа-тўшак солинадиган ёки юк ташувчи ҳайвонларга ортиладиган хуржунлар ва кичик қабилавий рўзғор халталаригача бўлади. Қуйидаги суратларда ХХ аср охирида Луристонда тўқилган айнан шундай сўмак эгартурванинг ташқи кўриниши ва тузилиши акс этган. Лурлар баъзан, бу ерда кўрсатилганидек, битта буюмни безаш учун сумак ва тугунли патли гиламдўзлик усулларини бирга қўллашади. Нақшларни ҳосил қилиш учун тўқувчи арқоқ ипларини хоҳлаганча суриб, эгри ёки қия шакллар ясаши мумкин.