Суматра йўлбарси – Индонезиянинг Суматра оролида яшовчи Пантҳера тигрис сондаиcа популяцияси[1][2]. Суматра йўлбарси Бали ва Ява йўлбарслари йўқ бўлиб кетган, аммо Сунда оролларида омон қолган ягона йўлбарс популяциясидир[3].

Суматра ё'лбарси, Тиэрпарк Берлин
Биологик классификация
Домен: Эукариотлар
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Сут эмизувчилар
Оила: Мушуксимонлар
Триба: Катта мушуклар
Уруғ: Пантералар
Сериэс: Пантҳера тигрис сондаиcа
Sumatra yo'lbarsining tarqalishi
Суматра ё'лбарсининг тарқалиши

34 та йўлбарснинг тўлиқ митохондриал генларининг кетма-кетликлари Суматра йўлбарсининг материкдаги кенжа турлардан диагностик жиҳатдан фарқли эканлигини тасдиқловчи гипотезани қўллаб-қувватлади[4]. 2017-йилда Cат Cлассифиcатион Таск Форcе оф тҳе Cат Спеcиалист Гроуп гуруҳи фелид таксономиясини қайта кўриб чиқди ва Индонезияда яшайдиган ва йўқ бўлиб кетган йўлбарс популяцияларини П. т. сондаиcа деб таснифлади[1].

Таксономия

Фелис тигрис сондаиcус Cоэнраад Жаcоб Темминcк томонидан 1844-йилда Ява оролидан олинган йўлбарс намунаси учун ишлатилинган илмий номдир[5].

Пантҳера тигрис суматраэ Суматра оролидан зоологик намуна сифатида олиб келинган йўлбарс териси ва бош суягига асосланиб 1929-йилда Региналд Иннес Поcоcк томонидан таклиф қилинган ном[6]. Ява ва Суматра оролларидан олинган йўлбарс намуналарининг бош суяги ва тери нақши сезиларли даражада фарқ қилмайди[7][8]. Шунинг учун, Индонезиядаги тирик ва йўқолиб кетган йўлбарс популяциялари учун П. т. сондаиcа умумий ном ҳисобланади[1].

Эволуция

ДНК таҳлили Суматра йўлбарслари тахминан 12,000–6,000 йил олдин Плейстоцен ва Ҳолоцен даврлари чегарасида денгиз сатҳининг кўтарилиши натижасида бошқа йўлбарс популяцияларидан ажралиб қолган деган гипотезага мос тушади. Ушбу эволуцион тарихга мувофиқ, Суматра йўлбарси материкдаги барча тирик йўлбарслардан генетик жиҳатдан изоляция қилинган бўлиб, улар ўзаро чамбарчас боғланган алоҳида гуруҳни ташкил қилади[4]. Суматра йўлбарсининг материкдаги йўлбарс популяцияларидан ажралганлиги бир нечта ноёб хусусиятлар, жумладан, иккита диагностик митохондриал ДНК нуклеотид сайтлари, ўнта митохондриал ДНК гаплотиплари ва 108 ноёб микросателлит аллелларининг 11 таси билан тасдиқланган. Суматра йўлбарсининг нисбатан юқори генетик ўзгарувчанлиги ва филогенетик ўзига хослиги орол ва материк популяциялари ўртасидаги ген оқими жуда чекланганлигини кўрсатади[9].

Хусусиятлари

Лок Каwи Wилдлифе Паркда дам олаётган Суматра йўлбарси

Суматра йўлбарси бош суяги ҳажми ва чизиқларининг Бенгал ва Ява йўлбарси намуналари билан фарқланган иккита зоологик намунага асосланиб тасвирланган. Унинг мўйнасининг ранги қуюқроқ ва чизиқлари Ява йўлбарсиникидан кенгроқ бўлади[6]. Чизиқлар учида доғларга айланади ва орқа, ён томонлари ва орқа оёқларида мунтазам чизиқлар орасида кичик, қора доғлар қатори мавжуд[7][10]. Чизиқлар частотаси бошқа кенжа турларга қараганда юқори[11]. Эркакларида кўзга ташланадиган бўйин қопламаси мавжуд бўлиб, бу айниқса Суматра йўлбарсида аниқ кўринади[12].

Суматра йўлбарси энг кичик йўлбарслардан биридир. Эркакларнинг бошдан танагача узунлиги 2.2 дан 2.55 м гача (7 фт 3 ин дан 8 фт 4 ин гача), энг катта бош суяк узунлиги 295 дан 335 мм гача (11.6 дан 13.2 ин гача) ва оғирлиги 100 дан 140 кг гача (220 дан 310 лб гача) бўлади. Урғочиларининг оғирлиги 75 дан 110 кг гача (165 дан 243 лб гача) ва узунлиги 2.15 дан 2.30 м гача (7 фт 1 ин дан 7 фт 7 ин гача) ни ташкил этади, бош суягининг энг катта узунлиги 263 дан 294 мм гача (10.4 дан 11.6 ин гача)[10].

Тарқалиши ва ташаш ҳудудлари

Суматра йўлбарси Суматрадаги кичик ва тарқоқ гуруҳларда яшайди. Унинг яшаш жойлари Лампунг вилоятининг жануби-шарқий чеккасида жойлашган Букит Барисан Селатан миллий боғининг денгиз сатҳидаги қирғоқ пасттекислик ўрмонларидан тортиб, Аче вилоятидаги Гунунг Леусер миллий боғининг 3,200 м (10,500 фт) баланд тоғ ўрмонларига қадар тарқалган. У 250 км² (97 кв ми) дан катта 27 та яшаш жойида мавжуд бўлиб, уларнинг умумий майдони 140,226 км² (54,142 кв ми) ни қамраб олади. Ушбу жойларнинг тахминан учдан бири қўриқланадиган ҳудудлар ичида жойлашган[13][14].

Суматра йўлбарслари пасттекислик ва тепалик ўрмонларини афзал кўради, бундай ерларда 100 км² (39 кв ми) майдонда учта йўлбарс яшаши мумкин. Улар қўриқланадиган ҳудудларнинг чеккаларида ўрмондан ташқаридаги яшаш жойлари ва одамлар эгаллаган ландшафтларда камроқ яшайди[15].

1978-йилда ўтказилган сўровномага кўра, Суматра йўлбарсларининг популяцияси 1000 та атрофида баҳоланган[16]. 1985-йилда Суматра бўйлаб тахминан 800 йўлбарсни ўз ичига олган жами 26 та қўриқланадиган ҳудуд аниқланган[17]. 1992-йилда бешта Суматра миллий боғлари ва иккита қўриқланадиган ҳудудда тахминан 400–500 та йўлбарс яшаган. Ўша пайтда энг катта популяция бирлиги Гунунг Леусер миллий боғида 110–180 та индивидни ташкил этган[18]. 2011-йил ҳолатига, марказий Суматрадаги Керинcи Себлат миллий боғидаги йўлбарс популяцияси 165–190 та индивидни ташкил қилган. Бу оролнинг бошқа жойларидан анча кўп. Ушбу боғ Суматранинг қўриқланадиган ҳудудлари орасида йўлбарсларнинг энг юқори яшаш даражасига эга бўлиб, боғнинг 83% ида йўлбарслар излари мавжуд[19].

Суматрадаги умумий йўлбарс популяцияси 2017-йил ҳолатига 618 ± 290 атрофида баҳоланган[15].

Экология ва феъл-атвор

Честер Зоўдаги Суматра йўлбарси боласи

Суматра йўлбарслари экин экилмаган ўрмонларни афзал кўради ва ҳатто мавжуд бўлса ҳам акасия ва палма плантацияларидан кам фойдаланади. Табиий ўрмон ҳудудларида улар баландроқ ҳудудлар, йиллик ёғингарчилик миқдори камроқ, ўрмон чеккасидан узоқроқ ва ўрмон марказига яқинроқ жойларни танлайдилар. Улар зич остки қопламаси ва тик нишабли ўрмонларни афзал кўради ва ўрмон ҳудудларида инсоннинг таъсири юқори бўлган жойлардан қочади. Акасия плантацияларида улар сувга яқин жойларни афзал кўради ва ёши каттароқ ўсимликлар, кўпроқ баргли ва қалин субканопи қопламаси бўлган жойларни афзал кўради. Палма плантациялари ва каучук плантацияларида йўлбарс изари кам учрайди. Етарли ўсимлик қопламасининг мавжудлиги йўлбарслар учун муҳим экологик муҳитдир. Етарли остки қоплама бўлмаган ҳудудларда, йўлбарслар инсон томонидан ов қилинишга мойилроқ бўлади. Инсоннинг бузғунчилиги йўлбарсларнинг яшаш жойлари ва озиқланишига салбий таъсир кўрсатади. Кучли таъсирга эга омиллар қаторига ўрмон ҳудудларидаги аҳоли пунктларининг кенгайиши, дарахт кесиш ва акасия плантацияларида парваришлаш интенсивлигини ошиши киради[20]. Жанубий Риауда камера билан ўтказилган тадқиқотда торф ботқоқлик ўрмонларида потенсиал ўлжа ва йўлбарс зичлигининг ниҳоятда паст бўлганлигини кўрсатди. Янги ташкил этилган Тессо Нило миллий боғида ўтказилган такрорий намуна олиш натижасида 2005-йилда ҳар 100 км² га (39 кв ми) 0,90 индивиддан 2008-йилдаги ҳар 100 км² га (39 кв ми) 1,70 индивидача йўлбарс зичлигининг ортиш тенденсиясини ҳужжатлаштирди[21].

Букит Барисан Селатан миллий боғида тана вазни 1 кг (2.2 фунт) дан катта бўлган тўққизта ўлжа тури аниқланган, жумладан, катта аргус, чўчқалар, макака, Малай тапири, катта ва кичик сичқон-куён, Ҳинд мунтжаки ва самбар кийиги[13].

Хавфлар

Соэпажанг, Бовенланден Паданг, Суматра ғарбий соҳилида тузоққа тушган йўлбарс билан одамлар, 1895.

Асосий таҳдидлар қаторига палма ёғи плантацияларининг кенгайиши ва акация плантацияларининг экилиши, ўлжа базасининг камайиши ва асосан ички бозор учун йўлбарларнинг ноқонуний савдоси туфайли яшаш жойининг йўқолишини ўз ичига олади[22].

Йўлбарслар яшаб қолиши учун катта узлуксиз ўрмон ҳудудларига муҳтож[20]. 1985- ва 1999-йиллар орасида Букит Барисан Селатан миллий боғида ўрмон йўқолиши йилига ўртача 2% ни ташкил этди. Боғ ичида жами 661 км² (255 кв. ми) ўрмон йўқотилди ва боғдан ташқарида 10 км лик буфер ҳудуддан 318 км² (123 кв. ми) ўрмон йўқолди. Пасттекислик ўрмонлари тоғ ўрмонларига, юмшоқ нишабли ўрмонлар эса тик нишабли ўрмонларга қараганда тезроқ йўқолди. Кўпгина ўрмон конверсиялари қишлоқ хўжалиги ривожланишидан келиб чиқди, бу 2010-йилга келиб, боғнинг 70% қишлоқ хўжалиги ерларига айланиши ҳақида таҳминларга олиб келди. Камера ёзувлари йўлбарслар ўрмон чегараларидан узоқлашишини кўрсатди. Ёввойи ҳайвонларнинг тақсимланишига кўра ўрмонларни асосий ва периферик ўрмонларга бўлиниши 2010-йилга келиб йўлбарслар учун асосий ўрмон майдонларии бўлиниб, қолган ўрмон ҳудудлари 20% га камайишини кўрсатади[23].

Керинcи Себлат миллий боғида Суматра йўлбарсларининг энг катта популяцияси боғнинг ташқи ҳудудларидаги юқори даражадаги ўрмонсизлаштириш хавфи остида. Бунинг асосий омиллари Индонезияда тез ўсадиган аҳолининг табиий ресурсларга нисбатан беқарор ўсаётган талаби ҳамда дарахт сонини кўпайтириш ва юқори интенсивликдаги тижорат ёғочларини кесиш бўйича ҳукумат ташаббуси бўлиб, бу охир-оқибат ўрмон ёнғинларига олиб келмоқда. Боғдаги йўлбарсларнинг аксарияти ҳайвонларни қўриқлаш марказига кўчирилди. Аммо ташқи ҳудудларнинг пасттекислик ўрмонларида муаммолар сақланиб қолмоқда. Бу ҳудудлар асосий йўлбарс яшаш жойлари бўлишига қарамай, улар ёғоч кесиш учун асосий нишонга айланади. Бу эса маҳаллий йўлбарс сонининг камайишига катта ҳисса қўшмоқда[24].

Плантацияларнинг кенгайиши иссиқхона газларини кўпайтирмоқда ва шу билан антропоген иқлим ўзгаришига ҳисса қўшмоқда ва бу хавф остидаги турларга экологик босимни янада оширмоқда[25]. Йўлбарсларнинг шимолга қараб ҳаракати одамлар билан зиддиятни кучайтириши мумкин. 1987-йилдан 1997-йилгача Суматра йўлбарслари 146 кишини ва камида 870 чорва молларини ўлдиргани ҳақида хабар берилган. Ғарбий Суматра, Риау ва Ачеда жами 128 та воқеа қайд этилган; Жавоб тариқасида 265 йўлбарс ўлдирилган ва 97 таси қўлга олинган. 1998-йилдан 2002-йилгача яна 35 та йўлбарс ўлдирилди. 2007-йилдан 2010-йилгача эса йўлбарслар 9 кишини ўлдирган, натижада одамлар томонидан яна 25 та йўлбарс ўлдирилган[14].

1997-йилда браконерлар томонидан тахминан 53 йўлбарс ўлдирилиб, уларнинг тана қисмлари Суматранинг шимолида сотилган. Бутун Суматра ороли учун бу рақамлар эҳтимол юқорироқ бўлиши мумкин. Кўплаб фермерлар чорва молларини ҳимоя қилиш учун йўлбарсларни ўлдиришган. Улар йўлбарсларни олтин ва сувенир дўконларига, дорихоналарига сотишган[26]. 2006-йилда ёввойи ҳайвонлар бозорлари етти Суматра провинсиясидаги 28 та шаҳарда ва тўққизта денгиз портида текширилди. Оқибатда 326 чакана савдо дўконидан 33 таси йўлбарс қисмларини, масалан, тери, тиш, суяк ва мўйловларини сотган. Йўлбарс суягининг бир килограмми учун ўртача 116 АҚШ долларига баҳоланган. Йўлбарс қисмларининг Индонезиядан яширинча олиб чиқиб кетилиши ҳақида етарлича далиллар мавжуд. 2005-йил июл ойида Тайванда 140 кг дан ортиқ йўлбарс суяги ва 24 боши Жакартадан келган жўнатмадан мусодара қилинган[27].

2013-2014- йилларда Керинcи Себлат миллий боғида браконерликнинг кескин ўсиши қайд этилди ва олдинги йилларга нисбатан энг кўп йўлбарс тузоқлари олиб ташланди. Миллионлаб доллар маблағлар киритилганига қарамай, браконерликни камайтириш учун амалга оширилаётган стратегиялар муваффақиятга эришаётганига далиллар кам ва ноаниқ[28].

Сақлаш

Мелбоурне Зоо, Австралия
Дублин Зоо, Ирландия

Пантҳера тигрис CИТЕС (Йўқолиб кетиш хавфи остидаги ёввойи фауна ва флора турларининг халқаро савдоси тўғрисидаги конвенсия)нинг И қўшимчасига киритилган. Индонезияда йўлбарсларни овлаш тақиқланган[12].

1994-йилда Индонезия Суматра йўлбарсини сақлаш стратегияси Суматрада йўлбарслар дуч келаётган потенсиал инқирозни ҳал қилди. Суматра йўлбарси лойиҳаси (СТП) 1995-йил июн ойида Wай Камбас миллий боғида ва боғнинг атрофида Суматра йўлбарсларининг узоқ муддатли ҳаётини таʻминлаш ва ёввойи популяцияларни бошқариш учун муҳим бўлган йўлбарсларнинг ҳаётий хусусиятлари бўйича маʻлумот тўплаш мақсадида бошланди[29]. 1999-йил август ойига келиб, СТП жамоалари Лампунг провинсиясидаги йўлбарслар яшайдиган потенсиал 52 жойни аниқлаган, шундан фақат 15 таси йўлбарсларнинг хавфсиз яшаши учун етарлича мос келган[30]. СТП доирасида жамоатчиликка асосланган сақлаш дастури паркдаги йўлбарс ва одамлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни ҳужжатлаштириш учун бошланиб, сақлаш органларига одамлар орасидаги оғзаки гапларга эмас, балки кенг қамровли маълумотлар базасига асосланиб, йўлбарс ва одамлар ўртасидаги низоларни ҳал қилиш имконини берди[31].

2007-йилда Индонезия ўрмон хўжалиги вазирлиги ва Сафари Парк Австралия ҳайвонот боғи билан Суматра йўлбарслари ва бошқа йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган турларни сақлаш бўйича ҳамкорликни йўлга қўйди. Дастур ёввойи табиатда Суматра йўлбарслари ва бошқа йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган турларни сақлашни, йўлбарслар ва одамлар ўртасидаги низоларни камайтириш бўйича ҳаракатларни, шунингдек, Суматра йўлбарсларини реабилитация қилиш ва уларни табиий яшаш жойларига қайтаришни ўз ичига олади.[32] Индонезиянинг йўлбарларни сақлаш билан боғлиқ курашлари ёввойи табиат ва биологик хилма-хилликни ҳимоя қилиш ва сақлаш учун сиёсий туртки кучайишига сабаб бўлди. 2009-йилда Индонезия президенти ўрмонларни кескин камайтириш мажбуриятини олди ва миллий, вилоят ва туман даражаларида экологик жиҳатдан барқарор бўлган режаларни талаб қиладиган сиёсатни ишлаб чиқди[33].

2005-йилдан 2015-йилгача йўлбарсларни муҳофаза қиладиган ўрмон патруллари фаолиятига ва 2020-йилга келиб йўлбарслар сонини икки баравар оширишни мақсад қилган Глобал йўлбарсларни тиклаш режасининг ҳуқуқни муҳофаза қилиш фаолиятига тахминан 210 миллион АҚШ доллари сармоя киритилган[34]. 2016-йил ноябр ойида Шимолий Суматрадаги Шимолий Паданг Лаwас ҳудудида Суматра ёввойи табиатини сақлаш учун Бату Нанггар қўриқхонаси очилди[35].

600 нафар истеъмолчилар ўртасида ўтказилган сўровга кўра, уларнинг аксарияти агар маҳсулот Суматра йўлбарси сақланишига ёрдам берса, „йўлбарсга дўстона“ ишлаб чиқарилган маҳсулот учун доимий равишда кўпроқ пул тўлашга тайёр эканлигини билдирди[36].

Тутқинликда

Сан Антонио Зоо ва Аквариумда Суматра йўлбарси.

2013-йил ҳолатига кўра, глобал насл дафтарида ва бошқарув режасида рўйхатга олинган тахминан 375 қафасдаги Суматра йўлбарслари мавжуд, уларнинг 50 таси Австралия ва Янги Зеландиядаги 14 та ҳайвонот боғида сақланади. Уларнинг барчаси 15 та йўлбарсдан тарқалган. Ўн тўрт бола туғма вестибуляр тизим носозлиги, масалан, атаксия, страбизм, нистагмус, бошнинг эгилиши ва йиқилиш каби ҳолатларни кўрсатган, улар икки ёшга етганда эса бу ҳолатлар йўқолган. Ушбу касалликнинг сабаби уларнинг яқин генетик ва қариндошлик алоқаси бўлиши мумкин[37].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Китченер, А. C.; Бреитенмосер-Wüрстен, C.; Эизирик, Э.; Гентрй, А.; Wерделин, Л.; Wилтинг, А.; Ямагучи, Н.; Абрамов, А. В. эт ал. (2017). "А ревисед тахономй оф тҳе Фелидаэ: Тҳе финал репорт оф тҳе Cат Cлассифиcатион Таск Форcе оф тҳе ИУCН Cат Спеcиалист Гроуп". Cат Неwс (Спеcиал Иссуэ 11): 66–68. ҳттпс://репоситорй.си.эду/бицтреам/ҳандле/10088/32616/А_ревисед_Фелидаэ_Тахономй_CатНеwс.пдф?сеқуэнcе=1&исАллоwед=й. 
  2. ↑ Лиу, Й.-C.; Сун, Х.; Дрисcолл, C.; Миқуэлле, Д. Г.; Ху, Х.; Мартелли, П.; Упҳйркина, О.; Смитҳ, Ж. Л. Д. эт ал. (2018). "Геноме-wиде эволутионарй аналйсис оф натурал ҳисторй анд адаптатион ин тҳе wорлд'с тигерс". Cуррент Биологй 28 (23): 3840–3849. дои:10.1016/ж.cуб.2018.09.019. ПМИД 30482605. 
  3. ↑ Мазáк, Ж. Ҳ.; Гровес, C. П. (2006). "А тахономиc ревисион оф тҳе тигерс (Пантҳера тигрис)". Маммалиан Биологй 71 (5): 268–287. дои:10.1016/ж.мамбио.2006.02.007. ҳттп://арц.ану.эду.ау/гровcо/тигер%20СЕАсиа%20Мазак.пдф. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Cраcрафт, Ж.; Феинстеин, Ж.; Ваугҳн, Ж.; Ҳелм-Бйчоwски, К. (1998). "Сортинг оут тигерс (Пантҳера тигрис): Миточондриал сеқуэнcес, нуcлеар инсерц, сйстематиcс, анд cонсерватион генетиcс". Анимал Cонсерватион 1 (2): 139–150. дои:10.1111/ж.1469-1795.1998.тб00021.х. ҳттп://ресеарч.амнҳ.орг/вз/орнитҳологй/пдфс/1998c.%20тигер%20cонсерватион.пдф. 
  5. ↑ Темминcк, C. Ж. „Аперçу гéнéрал эт спécифиқуэ сур лес маммифèрес қуи ҳабитент ле Жапон эт лес илес қуи эн дéпендент“, . Фауна Жапониcа сиве Десcриптио анималиум, қуаэ ин итинере пер Жапониам, жуссу эт ауспиcиис супериорум, қуи суммум ин Индиа Батава империум тенент, сусcепто, аннис 1825 - 1830. Маммалиа. Лугдуни Батаворум: Арнз эт Соcиус, 1844 — 1–59-бет. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Поcоcк, Р. И. (1929). "Тигерс". Жоурнал оф тҳе Бомбай Натурал Ҳисторй Соcиэтй 33: 505–541. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/жоурналофбомб33341929бомб/паге/н185. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Мазáк, Ж. Ҳ.; Гровес, C. П. (2006). "А тахономиc ревисион оф тҳе тигерс (Пантҳера тигрис) оф Соутҳеаст Асиа". Маммалиан Биологй - Зеицчрифт фüр Сäугетиэркунде 71 (5): 268–287. дои:10.1016/ж.мамбио.2006.02.007. 
  8. ↑ ; Ямагучи, Н. „Wҳат ис а тигер? Биогеограпҳй, морпҳологй, анд тахономй“, Тигерс оф тҳе Wорлд, Сеcонд, Лондон: Аcадемиc Пресс, 2010 — 53–84-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-8155-1570-8.00004-9. ИСБН 9780080947518. 
  9. ↑ Луо, С.-Ж.; Жоҳнсон, W. Э.; Смитҳ, Ж. Л. Д.; О'Бриэн, С. Ж. „Wҳат ис а тигер? Генетиcс анд пҳйлогеограпҳй“, . Тигерс оф тҳе Wорлд: Тҳе Сcиэнcе, Политиcс анд Cонсерватион оф Пантҳера тигрис, Сеcонд, Лондон, Бурлингтон: Аcадемиc Пресс, 2010 — 35–51-бет. ИСБН 978-0-08-094751-8. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Мазáк, В. (1981). "Пантҳера тигрис". Маммалиан Спеcиэс (152): 1–8. дои:10.2307/3504004. 
  11. ↑ Китченер, А. „Тигер дистрибутион, пҳенотйпиc вариатион анд cонсерватион иссуэс“, . Ридинг тҳе Тигер. Тигер Cонсерватион ин ҳуман-доминатед ландсcапес. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1999 — 19–39-бет. ИСБН 978-0-521-64057-2 (2012-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  12. ↑ 12,0 12,1 ; Жаcксон, П. „Тигер Пантҳера тигрис (Линнаэус 1758)“, Wилд Cац: статус сурвей анд cонсерватион аcтион план. Гланд, Сwитзерланд: ИУCН/ССC Cат Спеcиалист Гроуп, 1996 — 55–65-бет. 
  13. ↑ 13,0 13,1 О’Бриэн, Т. Г.; Киннард, М. Ф.; Wибисоно, Ҳ. Т. (2003). "Cроучинг тигерс, ҳидден прей: Суматран тигер анд прей популатионс ин а тропиcал форест ландсcапе". Анимал Cонсерватион 6 (2): 131–139. дои:10.1017/С1367943003003172. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Wибисоно, Ҳ. Т.; Пусарини, W. (2010). "Суматран тигер (Пантҳера тигрис суматраэ): А ревиэw оф cонсерватион статус". Интегративе Зоологй 5 (4): 313–323. дои:10.1111/ж.1749-4877.2010.00219.х. ПМИД 21392349. ҳттпс://www.аcадемиа.эду/4002510. 
  15. ↑ 15,0 15,1 Лускин, М. С.; Алберт, W. Р.; Тоблер, М. W. (2017). "Суматран тигер сурвивал тҳреатенед бй дефорестатион деспите инcреасинг денситиэс ин паркс". Натуре Cоммуниcатионс 8 (1): 1783. дои:10.1038/с41467-017-01656-4. ПМИД 29208916. ПМC 5717059. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5717059. 
  16. ↑ Борнер, М. (1978). "Статус анд cонсерватион оф тҳе Суматран тигер". Cарниворе 1 (1): 97–102. 
  17. ↑ ; Рамоно, W. С. „Тигер нумберс анд ҳабитат эвалуатион ин Индонесиа“, Тигерс оф тҳе Wорлд: Тҳе Биологй, Биополитиcс, Манагемент, анд Cонсерватион оф ан Эндангеред Спеcиэс. Неw Жерсей: Ноес Публиcатионс, 1987 — 85–91-бет. ИСБН 0815511337. 
  18. ↑ Гриффитҳс, М. „Популатион денситй оф Суматран тигерс ин Гунунг Леусер Натионал Парк“, . Суматран Тигер Популатионс анд Ҳабитат Виабилитй Аналйсис. Аппле Валлей: Индонесиан Диреcторате Генерал оф Форест Протеcтион анд Натуре Cонсерватион анд ИУCН/ССC Cонсерватион Бреэдинг Спеcиалист Гроуп, 1994 — 93–102-бет. 
  19. ↑ Wибисоно, Ҳ. Т.; Линкиэ, М.; Гуиллера-Арроита, Г.; Смитҳ, Ж. А.; Сунарто (2011). "Популатион Статус оф а Cрйптиc Топ Предатор: Ан Исланд-Wиде Ассессмент оф Тигерс ин Суматран Раинфоресц". ПЛоС ОНЕ 6 (11): э25931. дои:10.1371/жоурнал.поне.0025931. ПМИД 22087218. ПМC 3206793. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3206793. 
  20. ↑ 20,0 20,1 Сунарто; Келлй, М. Ж.; Параккаси, К.; Клензендорф, С.; Септаюда, Э.; Курниаwан, Ҳ. (2012). "Тигерс Неэд Cовер: Мулти-Сcале Оccупанcй Студй оф тҳе Биг Cат ин Суматран Форест анд Плантатион Ландсcапес". ПЛОС ОНЕ 7 (1): э30859. дои:10.1371/жоурнал.поне.0030859. ПМИД 22292063. ПМC 3264627. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3264627. 
  21. ↑ Сунарто (2011). Эcологй анд ресторатион оф Суматран тигерс ин форест анд плантатион ландсcапес (ПҳД диссертатион). Блаcксбург: Виргиниа Полйтечниc Институте анд Стате Университй. ҳдл:10919/37392. 2013-05-26да асл нусхадан архивланди.
  22. ↑ Гоодрич, Ж.; Лйнам, А.; Миқуэлле, Д.; Wибисоно, Ҳ.; Каwаниши, К.; Паттанавибоол, А.; Ҳтун, С.; Темпа, Т. эт ал. (2015). "Пантҳера тигрис". ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс 2015: э.Т15955А50659951. ҳттпс://www.иуcнредлист.орг/спеcиэс/15955/50659951. 
  23. ↑ Киннаирд, М. Ф.; Сандерсон, Э. W.; О'Бриэн, Т. Г.; Wибисоно, Ҳ.; Wоолмер, Г. (2003). "Дефорестатион трендс ин а тропиcал ландсcапе анд имплиcатионс фор форест маммалс". Cонсерватион Биологй 17: 245–257. дои:10.1046/ж.1523-1739.2003.02040.х. Арчивед фром тҳе оригинал он 2020-01-28. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20200128043256/ҳттп://cрс.итб.аc.ид/медиа/журнал/рефс/драфт/Соcиал/Дефорестатион%20Трендс%20ин%20а%20Тропиcал%20Ландсcапе%20анд%20Имплиcатионс%20фор%20Эндангеред%20Ларге%20Маммалс.пдф. Қаралди: 2013-02-06. Суматра йўлбарси]]
  24. ↑ Линкиэ, М.; Мартйр, Д. Ж.; Ҳолден, Ж.; Януар, А.; Ҳартана, А. Т.; Сугарджито, Ж.; Леадер-Wиллиамс, Н. (2003). "Ҳабитат Деструcтион анд Поачинг Тҳреатен тҳе Суматран Тигер ин Керинcи Себлат Натионал Парк, Суматра". Орйх 37 (1): 41–48. дои:10.1017/с0030605303000103. ҳттпс://www.ресеарчгате.нет/публиcатион/231908557. 
  25. ↑ Гермер, Ж.; Сауэрборн, Ж. (2008). "Эстиматион оф тҳе импаcт оф оил палм плантатион эстаблишмент он греэнҳоусе гас баланcе". Энвиронмент, Девелопмент анд Сустаинабилитй 10 (6): 697–716. дои:10.1007/с10668-006-9080-1. ҳттпс://www.ресеарчгате.нет/публиcатион/226075132. 
  26. ↑ Плоwден, C.; Боwлес, Д. (1997). "Тҳе Иллегал Маркет ин Тигер Парц ин Нортҳерн Суматра, Индонесиа". Орйх 31 (1): 59–66. дои:10.1017/с0030605300021918. 
  27. ↑ Нг, Ж.; Немора. Тигер траде ревиситед ин Суматра, Индонесиа. Петалинг Жая, Малайсиа: Траффиc, Соутҳеаст Асиа, 2007. 
  28. ↑ Рифаиэ, Ф.; Сугарджито, Ж.; Фитриана, Й.С. (2015). "Спатиал поинт паттерн аналйсис оф тҳе Суматран тигер (Пантҳера тигрис суматраэ) поачинг cасес ин анд ароунд Керинcи Себлат Натионал Парк, Суматра". Биодиверситас Жоурнал оф Биологиcал Диверситй 16 (2): 311–319. дои:10.13057/биодив/д160228. ҳттпс://www.смужо.ид/биодив/артиcле/доwнлоад/73/135. 
  29. ↑ ; Бастони; Сриянто; Сисwомартоно, Д.; Манансанг, Ж. „Ласт оф тҳе Индонесиан тигерс: а cаусе фор оптимисм“, Ридинг тҳе Тигер: Тигер Cонсерватион ин Ҳуман-Доминатед Ландсcапес. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1999 — 130–147-бет. ИСБН 978-0521648356. 
  30. ↑ Тилсон, Р.. Суматран Тигер Прожеcт Репорт Но. 17 & 18: Жулй − Деcембер 1999. Грант нумбер 1998-0093-059. Жакарта: Индонесиан Суматран Тигер Стеэринг Cоммиттеэ, 1999. 
  31. ↑ Нйҳус, П.; Сумианто; Тилсон, Р. „Тҳе тигер-ҳуман дименсион ин соутҳеаст Суматра“, . Ридинг тҳе Тигер: Тигер Cонсерватион ин Ҳуман-Доминатед Ландсcапес. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1999 — 144–145-бет. ИСБН 978-0521648356. 
  32. ↑ Боэдиwардҳана, Wаҳёэ „Суматран тигер сперм банк“. Тҳе Жакарта Пост (2012-йил 15-декабр). 2014-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган.
  33. ↑ Бҳагабати, Нирмал К.; Риcкетц, Т.; Сулистяwан, Т. Б. С.; Cонте, М.; Эннаанай, Д.; Ҳадиан, О.; МcКензиэ, Э.; Олwеро, Н. эт ал. (2014). "Эcосйстем сервиcес реинфорcе Суматран тигер cонсерватион ин ланд усе планс". Биологиcал Cонсерватион 169: 147–156. дои:10.1016/ж.биоcон.2013.11.010. 
  34. ↑ Линкиэ, М.; Мартйр, Д. Ж.; Ҳариҳар, А.; Рисдианто, Д.; Нуграҳа, Р. Т.; Маряти; Леадер-Wиллиамс, Н.; Wонг, W.-М. (2015). "Сафегуардинг Суматран тигерс: эвалуатинг эффеcтивенесс оф лаw энфорcемент патролс анд лоcал информант нетwоркс". Жоурнал оф Апплиэд Эcологй 52 (4): 851–860. дои:10.1111/1365-2664.12461. 
  35. ↑ Гунаwан, А.; Афризал, Ж.. „Суматран тигерс неэд море санcтуариэс: Говернмент“ (2016).
  36. ↑ Батеман, И. Ж.; Фишер, Б.; Фитзҳерберт, Э.; Глеw, Д.; Наидоо, Р. (2010). "Тигерс, маркец анд палм оил: маркет потентиал фор cонсерватион". Орйх 44 (2): 230–234. дои:10.1017/С0030605309990901. 
  37. ↑ Wҳеэлҳоусе, Ж.Л.; Ҳулст, Ф.; Беаттй, Ж.А.; Ҳогг, C.Ж.; Чилд, Г.; Wаде, C.М.; Баррс, В.Р. (2015). "Cонгенитал вестибулар дисеасе ин cаптиве Суматран тигерс (Пантҳера тигрис ссп. суматраэ) ин Аустраласиа". Тҳе Ветеринарй Жоурнал 206 (2): 178–182. дои:10.1016/ж.твжл.2015.09.005. ПМИД 26403953. ПМC 7128761. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7128761. 

Ташқи ҳаволалар