Ziyosfera

Sunrise

Ушбу мақола {{{1}}} ҳақидадир. {{{2}}} сўзининг бошқа маънолари учун [[{{{3}}}|бу ерга]] қаранг.
Бу мақола Даwн ҳақидадир. билан адаштирманг.

Файл:Тwилигҳт анд Сунрисе ин Гжøвик ин Фебруарй 2021.wебм

Каоҳсиунг порти, Тайваннинг қуёш чиқиши.

Қуёш чиқиши (ёки қуёш чиқиши) – эрталаб уфқда Қуёшнинг юқори чети пайдо бўладиган пайт.[1] Бу атама, шунингдек, қуёш дискининг уфқни кесиб ўтиш жараёнини ва унга ҳамроҳ бўлган атмосфера таъсирини ҳам англатиши мумкин.[2]

Терминология

Қуёш чиқиши

"Кўтарилиш"

Қуёш уфқдан „кўтарилаётган“дек кўринса-да, аслида Қуёшнинг пайдо бўлишига Ернинг ҳаракати сабаб бўлади. Ҳаракатланувчи Қуёшнинг иллюзияси Ер кузатувчиларининг айланувчи мос ёзувлар рамкасида бўлишидан келиб чиқади; Бу зоҳирий ҳаракат шунчалик ишонарлики, кўпгина маданиятларда мифологиялар ва динлар геосентрик модел атрофида қурилган бўлиб, улар ХВИ асрда астроном Николай Коперник ўзининг гелиоцентрик моделини шакллантиргунга қадар ҳукмронлик қилган.[3]

Архитектор Бакминстер Фуллер гелиоцентрик моделни яхшироқ ифодалаш учун „қуёш кўриш“ ва „қуёш нури“ атамаларини таклиф қилди, аммо атамалар умумий тилга кирмаган.

Бошланиши ва охири

Астрономик нуқтаи назардан, қуёш чиқиши фақат бир лаҳзада содир бўлади: Қуёшнинг юқори қисми уфққа тегиб кўринадиган пайт.[1] Бироқ, қуёш чиқиши атамаси одатда ушбу нуқтадан олдин ҳам, кейин ҳам вақтни англатади:

  • Алаcакаранлıк, тонгда осмон ёришадиган, аммо Қуёш ҳали кўринмайдиган давр. Эрталабки шомнинг бошланиш иастрономик тонг деб аталади.
  • Қуёш чиққандан кейинги давр, бу даврда ажойиб ранглар ва атмосфера эффектлари ҳам кўриниб туради..[2]

Ўлчов

Қуёш чиқиши (ёки қуёш ботиши) пайтидаги Қуёшнинг ушбу диаграммаси атмосфера рефраксиясии таъсирини кўрсатади.

Уфққа нисбатан бурчак

Сохта қуёш чиқиши деб номланувчи қуёш чиқиши босқичи аслида Қуёш уфққа етиб боргунга қадар содир бўлади, чунки Ер атмосфераси Қуёш тасвирини синдиради. Уфқда синишнинг ўртача миқдори 34 ёй дақиқани ташкил қилади, аммо бу миқдор атмосфера шароитларига қараб ўзгаради.[1]

Бундан ташқари, бошқа қуёш ўлчовларидан фарқли ўлароқ, қуёш чиқиши уфқни Қуёшнинг маркази эмас, балки юқори қисми кесиб ўтганда содир бўлади. Қуёшнинг горизонтдаги кўринадиган радиуси 16 ёй минутига тенг.[1]

Бу икки бурчак қуёш чиқишини аниқлаш учун бирлашиб, Қуёш маркази уфқдан 50 ёй дақиқаси пастда ёки зенитдан 90,83° узоқликда бўлганда содир бўлади.[1]

Кун вақти

Қуёш чиқиши вақти йил давомида ўзгариб туради ва томошабиннинг кенглик ва узунлик, баландлик ва вақт минтақасига ҳам таъсир қилади. Бу ўзгаришлар Ернинг эксенел эгилиши, Ернинг кунлик айланиши, сайёранинг Қуёш атрофида йиллик эллиптик орбитаси бўйича ҳаракати, Ер ва Ойнинг бир-бирининг атрофидаги жуфт айланишлари билан боғлиқ. Аналеммадан қуёш чиқиши вақтини тахминий башорат қилиш учун фойдаланиш мумкин.

Либревил, Габон учун 2008-йилда қуёш чиқиши вақти. Экватор яқинида қуёш чиқиш вақтининг ўзгариши асосан вақт тенгламасининг ўзгариши билан бошқарилади. Бошқа жойнинг қуёш чиқиши жадвали учун бу ерга қаранг.

Қиш ва баҳор охирида, мо''тадил кенгликлардан кўриниб турганидек, қуёш чиқиши ҳар куни эрта содир бўлади, ёзги куннинг яқинида энг эрта вақтга етади; аниқ сана кенглик бўйича фарқ қилса-да. Бу вақтдан сўнг, қуёш чиқиши вақти ҳар куни кечроқ бўлиб, қишки куннинг энг сўнгги вақтига этади. Қуёш тўхташи саналари ва энг эрта ёки охирги қуёш чиқиши вақти ўртасидаги фарқ Ер орбитасининг эксантриклиги ва унинг ўқининг эгилиши туфайли юзага келади ва саналарни башорат қилиш учун ишлатилиши мумкин бўлган аналемма билан тавсифланади.

Атмосфера синишидаги ўзгаришлар қуёш чиқиши вақтини унинг кўринадиган ҳолатини ўзгартириш орқали ўзгартириши мумкин. Қутблар яқинида кун вақтининг ўзгариши абартıлıдıр, чунки Қуёш уфқни жуда саёз бурчак остида кесиб ўтади ва шунинг учун секинроқ кўтарилади.[1]

Атмосфера синиши ҳисоби ва олдинги четидан ўлчаш кечага нисбатан куннинг ўртача давомийлигини бироз оширади. Бироқ, қуёш чиқиши ва қуёш ботиши вақтини аниқлаш учун ишлатиладиган қуёш чиқиши тенгламаси атмосфера синиши ва қуёш дискининг нолга тенг бўлмаган бурчагини эътиборсиз қолдириб, ҳисоблаш учун Қуёшнинг жисмоний марказидан фойдаланади.

Уфқдаги жойлашув

Қуёш чиқишидаги қуёш азимут бурчаги, γс{\дисплайстйле \гамма_{с}}, жанубий соат йўналиши бўйича конвенциядан кейинги 2020-йил учун кенглик ва йил куни функсияси сифатида, яъни агар 0∘>γс>−90∘{\дисплайстйле 0^{\cирc}>\гамма_{с}>-90^{\cирc}}, кейин у 4-квадрантда; агар −90∘>γс>−180∘{\дисплайстйле -90^{\cирc}>\гамма_{с}>-180^{\cирc}}, кейин у 1-кадрантда.

Синиши таъсирини ва Қуёшнинг нолга тенг бўлмаган ўлчамини эътиборсиз қолдирган ҳолда, қуёш чиққанда, мўтадил минтақаларда у ҳар доим шимоли-шарқий квадрантда март куни билан тенгкунликдан сентябргача ва жануби-шарқий квадрантда сентябрнинг тенгкунлигидан март ойининг тенгкунлигигача бўлади.[4] ТЕр юзидаги барча томошабинлар учун қуёш чиқиши тахминан март ва сентябр куни билан тенглаштирилган кунларда шарққа тўғри келади.[5] Бошқа саналарда қуёш чиқиши азимутларининг аниқ ҳисоб-китоблари мураккаб, аммо уларни аналеммадан фойдаланиб, оқилона аниқлик билан ҳисоблаш мумкин.

Ўнгдаги рақам Реф.даги қуёш геометрияси тартиби ёрдамида ҳисобланади.[6] қуйидагича: 1.) Берилган кенглик ва маълум бир сана учун Қуёшнинг оғишини фойдаланиб ҳисобланг 0∘{\дисплайстйле 0^{\cирc}} узунлик ва қуёшли пешин вақти тартиб учун кириш сифатида; 2.) Қуёш чиқиши тенгламасидан фойдаланиб, қуёш чиқиши соат бурчагини ҳисобланг; 3.) Қуёш чиқиш вақтини ҳисобланг, яъни қуёшнинг пешин вақти минус қуёш чиқиши соати бурчагини 15 га бўлинган даража; 4.) Қуёш чиқиши вақтида қуёш азимут бурчагини олиш учун қуёш геометрияси тартибига кириш сифатида қуёш чиқиш вақтидан фойдаланинг.

Яримфера симметрияси

Ўнгдаги расмдаги қизиқарли хусусият – ҳар куни қуёш чиқиши ва ботиши содир бўладиган минтақаларда ярим шарнинг кўринадиган симметрияси.

Қуёш чиқиши тенгламасидаги ярим шар муносабати Рефда келтирилган қуёш векторининг х ва й-компонентларига қўлланилса, бу симметрия аниқ бўлади.[6]

Ташқи кўриниш

Декабр ойи бошида Шимолий Македониянинг Скопе шаҳридаги кўп қаватли уйдан кўриниб турибдики, у ёрқин қизил, тўқ сариқ ва пушти рангларни кўрсатмоқда.
Плаcида бандаргоҳида қуёш чиқиши, Флорида

Ранглар

Ҳаво молекулалари ва ҳаво зарралари Ер атмосферасидан ўтаётганда оқ қуёш нурини сочади. Бу Райлеигҳ тарқалиш ва Миэ тарқалиш бирлашмаси билан амалга оширилади.[7]

Оқ қуёш нури атмосфера орқали кузатувчига ўтаётганда, баъзи ранглар ҳаво молекулалари ва ҳаводаги зарралар томонидан нурдан тарқалиб, томошабин кўрган нурнинг охирги рангини ўзгартиради. Кўк ва яшил каби қисқароқ тўлқин узунликдаги компонентлар кучлироқ тарқалиб кетганлиги сабабли, бу ранглар афзаллик билан нурдан чиқарилади.[7]

Қуёш чиқиши ва қуёш ботишида, атмосфера бўйлаб йўл узоқроқ бўлганда, кўк ва яшил компонентлар деярли бутунлай олиб ташланади ва ўша пайтларда кўринадиган узунроқ тўлқин узунлигидаги тўқ сариқ ва қизил ранглар қолади. Қолган қизариб кетган қуёш нури булут томчилари ва бошқа нисбатан катта зарралар томонидан уфқни қизил ва тўқ сариқ рангда ёритиш учун тарқалиши мумкин.[8] Қисқароқ тўлқин узунликдаги ёруғликнинг олиб ташланиши ҳаво молекулалари ва кўринадиган ёруғлик тўлқин узунлигидан (50 дан кам) кичикроқ заррачалар томонидан Райлеигҳ тарқалиши билан боғлиқ. диаметри нм).[9][10] Булут томчилари ва диаметри қуёш нури тўлқин узунлигига тенг ёки ундан каттароқ бўлган бошқа зарралар томонидан тарқалиши (600 дан ортиқ). нм) Миэ тарқалишига боғлиқ ва тўлқин узунлигига кучли боғлиқ эмас. Миэ тарқалиши булутлар томонидан тарқалган ёруғлик учун, шунингдек, Қуёш атрофида оқ ёруғликнинг кундузги ҳалоси (оқ нурнинг олдинга тарқалиши) учун жавобгардир.[11][12][13]

Қуёш ботиши ранглари одатда қуёш чиқишига қараганда ёрқинроқ бўлади, чунки кечқурун ҳаво эрталабки ҳавога қараганда кўпроқ зарраларни ўз ичига олади.[7][8][10][13] Тропосферада тутилган вулқон отилиши натижасида ҳосил бўлган кул қуёш ботиши ва қуёш чиқиши рангларини ўчиришга мойил бўлиб, стратосферага кўтарилган вулқон чиқиши (майда сулфат кислота томчиларидан иборат юпқа булутлар каби) қуёш ботганидан кейинги ёрқин рангларни бериши мумкин. – қуёш чиқиши. Бир қатор отилишлар, шу жумладан 1991-йилда Пинатубо тоғи ва 1883-йилда Кракатоа отилиши, бутун дунё бўйлаб ажойиб қуёш ботгандан кейин (ва қуёш чиқишидан олдин порлашни) ҳосил қилиш учун етарлича юқори стратосфера сулфат кислота булутларини ҳосил қилди. Баланд баландликдаги булутлар қуёш ботгандан кейин ҳам стратосферага тушаётган кучли қизариб кетган қуёш нурини ер юзасига қадар акс эттиришга хизмат қилади.

Оптик иллюзиялар ва бошқа ҳодисалар

Бу сохта қуёш чиқиши, парҳелионнинг ўзига хос тури
  • Атмосферанинг синиши Қуёшни ҳали уфқдан пастда кўринишига олиб келади.
  • Қуёш дискининг пастки четидан келадиган ёруғлик юқори четидаги ёруғликдан кўра кўпроқ синади. Бу Қуёш уфқдан бироз юқорироқда пайдо бўлганда унинг кўринадиган баландлигини пасайтиради. Кенглик таъсир қилмайди, шунинг учун Қуёш баландлигидан кўра кенгроқ кўринади.
  • Қуёш чиқишида Ой иллюзиясига ўхшаш тарзда осмонда баландроқ бўлганидан кўра каттароқ кўринади.
  • Қуёш уфқдан юқорига кўтарилиб, Ер атрофида айланаётгандек кўринади, лекин аслида Қуёш ўзгармаган ҳолда айланаётган Ердир. Бу таъсир Ердаги кузатувчининг айланувчи мос ёзувлар рамкасида бўлишидан келиб чиқади.
  • Баъзан ёлғон қуёш чиқиши содир бўлади, бу ҳалосларнинг оптик ҳодисаси оиласига мансуб Парҳелионнинг ўзига хос турини намойиш этади.
  • Баъзан қуёш чиқишидан олдин ёки қуёш ботгандан кейин яшил милтилловчи кўринади. Бу қуёш устида яшил нуқта кўринадиган оптик ҳодиса бўлиб, одатда бир ёки икки сониядан ошмайди.[14]

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Рисе, Сет, анд Тwилигҳт Дефинитионс“. У.С. Навал Обсерваторй. 14-август 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-октабр 2022-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Сунрисе“. Мерриам-Wебстер Диcтионарй.
  3. ↑ „Тҳе Эартҳ Ис тҳе Cентер оф тҳе Универсе: Топ 10 Сcиэнcе Мистакес“. 18-ноябр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-октабр 2022-йил.
  4. ↑ Карен Мастерс. „Cуриоус Абоут Астрономй: Ҳоw доэс тҳе поситион оф Моонрисе анд Моонсет чанге?“. Cуриоус Абоут Астрономй? Аск ан Астрономер. Cорнелл Университй Астрономй Департмент (2004-йил октабр). Қаралди: 11-август 2016-йил.
  5. ↑ „Wҳере До тҳе Сун анд Старс Рисе?“. Станфорд Солар Cентер. 2023-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-март 2012-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 Зҳанг, Т., Стаcкҳоусе, П. W., Маcпҳерсон, Б., анд Миковитз, Ж. C., 2021. А солар азимутҳ формула тҳат рендерс cирcумстантиал треатмент уннеcессарй wитҳоут cомпромисинг матҳематиcал ригор: Матҳематиcал сетуп, апплиcатион анд эхтенсион оф а формула басед он тҳе субсолар поинт анд атан2 фунcтион. Ренеwабле Энергй, 172, 1333-1340. ДОИ: ҳттпс://дои.орг/10.1016/ж.ренене.2021.03.047
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 К. Саҳа. Тҳе Эартҳ'с Атмоспҳере – Иц Пҳйсиcс анд Дйнамиcс. Спрингер, 2008 — 107-бет. ИСБН 978-3-540-78426-5. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Энcйcлопедиа оф Модерн Оптиcс Б. Гуэнтҳер: . Элсевиэр, 2005 — 186-бет. 
  9. ↑ „Ҳйперпҳйсиcс, Георгиа Стате Университй“. Ҳйперпҳйсиcс.пҳй-астр.гсу.эду. Қаралди: 7-апрел 2012-йил.
  10. ↑ 10,0 10,1 Cраиг Боҳрен (эд.), Селеcтед Паперс он Сcаттеринг ин тҳе Атмоспҳере, СПИЭ Оптиcал Энгинеэринг Пресс, Беллингҳам, WА, 1989
  11. ↑ Cорфиди. „Тҳе Cолорс оф Тwилигҳт анд Сунсет“. НОАА/НWС Сторм Предиcтион Cентер (2009-йил феврал).
  12. ↑ „Атмоспҳериc Аэросолс: Wҳат Аре Тҳей, анд Wҳй Аре Тҳей Со Импортант?“. наса.гов (1996-йил 1-август).
  13. ↑ 13,0 13,1 Э. Ҳечт. Оптиcс, 4тҳ, Аддисон Wеслей, 2002 — 88-бет. ИСБН 0-321-18878-0. 
  14. ↑ „Ред Сунсет, Греэн Флаш“.

Ҳаволалар

Викииқтибосда Сунрисега тегишли иқтибослар мавжуд.
Викиомборда „Сунрисе“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

Андоза:Парц оф а дай 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sunrise" dan olindi