Surdopsixologiya

Сурдопсихология (лотинча: сурдус-кар) — эшитиш қобилияти чекланган болалар ва катталарнинг ақлий ривожланиш қонуниятларини ўрганадиган, шунингдек, махсус таълим ва тарбия шароитида эшитиш қобилиятини тузатиш имкониятларини ўрганадиган махсус психология бўлими.

Сурдопсихологиянинг обекти ва предмети

Обекти

Эшитиш қобилиятида нуқсони бўлган одамлар.

Предмети

Т.Г.Богданова сурдопсихология мавзусини эшитиш функцияси етишмовчилиги бўлган одамларнинг ақлий ривожланишининг ўзига хослигини ўрганиш ва турли хил мураккабликдаги бузилишларни аниқлаш ва бартараф имкониятлари ва усулларини ўрнатиш деб атайди.

Сурдопсихологиянинг вазифалари

Эшитиш қобилиятида нуқсони бўлган одамларнинг ақлий ривожланишининг умумий ва ўзига хос қонуниятларини, эшитиш қобилияти яхши бўлган одамларга нисбатан фарқини аниқлаш;
эшитиш қобилиятида нуқсони бўлган одамларнинг когнитив фаолиятининг айрим турлари ривожланиш хусусиятларини ўрганиш;
эшитиш қобилиятида нуқсони бўлган одамлар шахсиятининг ривожланиш қонуниятларини ўрганиш;
эшитиш қобилиятида нуқсони бўлган болаларнинг ақлий ривожланишидаги бузилишларни аниқлаш ва психологик тузатиш усулларини ишлаб чиқиш;
эшитиш қобилиятида нуқсони бўлган одамларга педагогик таъсир кўрсатишнинг энг самарали усулларини психологик асослаш, эшитиш қобилиятида нуқсони бўлган одамларни жамиятга интеграциялашувининг психологик муаммоларини, хусусан, интеграциялашган таълим муаммоларини ўрганиш.

Сурдопсихология методлари

Сурдопсихология умумий психология методларидан фойланган ҳолда уларни ўз эҳтиёжларига мос равишда ўзгартиради. Методларга қуйидагилар киради: кузатиш, психологик эксперимент, фаолият маҳсулотларини таҳлил қилиш, тест, суҳбат, сўровнома.

Сурдопсихология тарихи

19-аср охири ва 20-аср бошларида ёзилган, ақли заиф болаларни экспериментал клиник, психологик ва педагогик тадқиқотларидан фарқли ўлароқ, улар орасида катта фундаментал ишлар олиб борилган, шунингдек, кар ва соқов болаларни ўрганишга бағишланган тадқиқотлар анча кам бўлган. Ушбу даврда кар-соқовларни клиник, психологик ва педагогик ўрганишга бағишланган бирон бир фундаментал илмий асар ёзилмаган. Бу бузилишнинг ўзига хос хусусиятлари билан, Россияда кар ва соқовларга ёрдам бериш тарихи билан ҳам боғлиқ. Ногирон болаларнинг бошқа тоифаларидан фарқли ўлароқ, кар ва соқов болаларга педагогик ёрдам 19-асрнинг бошларидан олиб борилган. Ушбу тоифадаги болалар билан педагогик ишлашнинг кўплаб усуллари ишлаб чиқилган. Уларни тарбиялаш ва ўқитиш бўйича бир қатор ишлар ва дарсликлар тайёрланди. Сурдопедагогика 20-асрнинг бошларида Россияда махсус педагогиканинг энг ривожланган тармоқларидан бири эди. Кар ва соқовларга таъсир қилишнинг ҳақиқий педагогик усулларини ишлаб чиқишдан фарқли ўлароқ, кар ва соқов болалар ҳали тўлиқ ўрганиб чиқилмаган эди. Кар ва соқов болаларнинг бир нечта муҳим экспериментал ва психологик тадқиқотлари ва бир нечта клиник ва педагогик тадқиқотлар мавжуд эди.

Кар ва соқов болаларнинг биринчи экспериментал ва педагогик тадқиқотларидан бири бу А. В. Владимирскийнинг „ Мактаб кунининг турли соатларида ақлий ишлаш. Санкт-Петербург кар ва соқовлар мактаби ўқувчилари устида экспериментал тадқиқотлар“. А. В. Владимирский 20-асрнинг бошларида педологик тадқиқотларда фаол иштирок этган таниқли шифокор ва дефектолог эди. 1908-йилдан бошлаб у В.М.Бехтеров раҳбарлигида психоневрологик институтда ишлаган.

Кейинчалик у ушбу институтда ташкил этилган ёрдамчи мактабни бошқарган. Тадқиқотда муаллиф субектларнинг турли тоифаларини — кар ва соқовлиги бўлган турли ёшдаги болаларни таққослайди, аммо уларнинг фаолиятининг турли бўғинларида ўрганилган турли хил шароитларда жойлаштирилган. Тажрибалардаги бундай модификациялар тадқиқотчига турли омилларнинг ўрганилаётган жараённинг бориши ва натижаларига таъсирини аниқлашга имкон беради.

Тадқиқотнинг муҳим хулосалари қуйидагилардан иборат. Турли кўрсаткичлар бўйича кар ва соқовлиги бўлган болаларнинг куннинг турли қисмларида ишлаш хусусиятларини тавсифлаш мумкин эди, кун давомида уларнинг фаолиятининг турли томонларининг нотекис тебранишлари кўрсатилди, таълимдан меҳнат фаолиятига ўтишнинг таъсири аниқланди. Асосий хулоса-кар ва соқовларнинг ақлий қобилиятдаги эшитувчилардан орқада қолиши. Тадқиқот шуни кўрсатдики, уларга диққатни жамлаш анча қийин.шунингдек, кар-соқовларнинг ақлий фаолиятининг ушбу хусусиятлари ўқув жараёнида аста-секин текисланади. Тадқиқот А.Б.Владимирский учун катта аҳамиятга эга бўлди, чунки унда катта фактик материаллар тўпланган ва тизимлаштирилган эди. Ушбу тадқиқотдан олдин кар ва соқовларнинг ақлий фаолияти экспериментал равишда ўрганилмаган эди. Тадқиқотда нормал ривожланаётган болалар ва кар-соқовларни таққослаш усулидан фойдаланишга эътибор қаратилади. Иш муҳим ва характерлидир, чунки у кар ва соқовларнинг психологик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда эришиш мумкин бўлган таълимни такомиллаштириш имкониятларини кўрсатади. Ва бунинг учун ушбу йўналишда кўплаб тадқиқотлар талаб этилади.

А. Н. Поросятниковнинг „Мактаб ёшидаги кар ва соқов болаларда визуал идрок ва ёдлаш қобилиятини қиёсий ўрганиш“ (1910) асарида муаллиф кар ва соқовларнинг ақлий ривожланишини ўрганиш муаммосининг ривожланмаганлигини таъкидлайди. Унинг фикрига кўра, бу муаммо аниқ ишлаб чиқилган, чунки у ўқитувчилар, психологлар ва шифокорлар учун катта қизиқиш уйғотади. „Менинг билишимча, кар ва соқовларнинг руҳий ҳаётини ўрганиш ҳали деярли амалга оширилмаган. Айни пайтда, ушбу иш шуни кўрсатадики, бу соҳада нафақат кар ва соқовларнинг ўқитувчилари мутахассислари, балки психологлар ва шифокорлар учун ҳам жуда кўп қизиқарли нарсалар мавжуд. Шунинг учун, ушбу тадқиқот муаллифи, агар унинг ишида бошқа илғор усуллардан фойдаланган ҳолда текширув тадқиқотлари орқали уни текширишга туртки берган бўлса ёки кар-соқовларнинг педагогикаси ва умуман илм-фан манфаатларига яқин бўлганларга эслаца, ўзини жуда мамнун деб билади. жуда кам ўрганилган соҳа — кар-соқовларнинг ақлий ҳаёти“.

А. В. Владимирский сингари, А. Н. Поросятников ҳам нормал ривожланаётган болалар ва кар ва соқовларни таққослаш усулидан фойдаланади. Тадқиқотда турли ёшдаги ва жинсдаги 227та эшитишда нуқсони бўлган ва 196та кар ва соқов ўқувчилар иштирок этишди. Икки усул ишлатилган:" идрок қилиш „ва“ижро этиш". Биринчи усул шундан иборат эдики, суб’эктларга кўриш орқали нимани идрок этиш кераклиги кўрсатилди ва шундан сўнг қабул қилинган нарса ёзма равишда такрорланиши керак эди. Иккинчи усулда визуал равишда қабул қилинган мавзу шунга ўхшаш мавзулар орасида тан олиниши керак эди. Визуал материал 12 та ҳарф чизилган жадвалдан ва устига геометрик шакллар чизилган жадвалдан иборат эди. Тадқиқот натижасида муаллиф қуйидаги хулосаларга келади. Кар-соқовларни визуал идрок этиш, эшитиш қобилияти билан бир хил бўлиб, унинг сифатини белгилайдиган таркиб жиҳатидан анча паст; кар-соқовларни визуал идрок этишнинг паст сифати унинг аниқлиги, мазмунининг аниқлиги ва турли хил одамларда ушбу иккинчисининг хилма-хиллигига таъсир қилади; кар-соқовларда хотира жараёни устунлик қилади.

Муаллиф таълим муассасаларида кар ва соқовларнинг визуал идрокини ривожлантириш ва кузатишни ва уни муҳим компенсацион восита сифатида ривожлантиришни тавсия қилади. А.Н.Поросятниковнинг ишини ўша даврнинг етакчи сурдопедагоглари қўллаб-қувватладилар ва тан олдилар: Н.М.Лаговский, Ф.А.Рау ва бошқа кар-соқовларни ўқитиш, тарбиялаш ва мукофотлаш бўйича Бутунроссия Конгрессида қатнашган бошқа кар-соқовлар ва оториноларингологлар, бу ерда тадқиқот натижалари хабар қилинди.

Совет даврида сурдопсихологиянинг ривожланиши бир қатор фундаментал ишларни белгилаб берди. Улар орасида: Соловёв И.М."Оддий ва ғайритабиий болаларнинг когнитив фаолияти психологияси. Обектларнинг муносабатларини таққослаш ва билиш"; Голдберг А.М."Ёш кар ўқувчиларда ёзма нутқни шакллантириш"; Шиф Ж.И. [1]^{[сайт ишламайди]} „Кар болаларда тилни ўзлаштириш ва фикрлашни ривожлантириш“; Костанян А.О."Мактаб ўқувчиларида восита қобилиятларини ривожлантиришда эшитиш идрокининг роли"; Розанова Т.В. [2] „Кар болаларнинг хотираси ва тафаккурини ривожлантириш“; Катаэва-Венгер А.А. „Мактабгача ёшдаги ғайритабиий болаларнинг (кар, эшитиш қобилияти паст, ақли заиф) ҳиссий ривожланиши ва ҳиссий тарбияси“; Гозова А.П. [3] (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-08-15 санасида архивланган) „Карларни меҳнат таълими психологияси“; букун Н.Ва."Кар ва эшитиш қобилияти паст одамларнинг меҳнат фаолияти самарадорлигини оширишнинг психофизиологик асослари"; Тигранова Л.И."Эшитиш қобилияти паст болалар тафаккурини ривожлантириш".

Адабиёт

Кар болалар психологияси. — М., 1971 йил.
Синяк В. А., Нуделман М. М. кар боланинг ақлий ривожланишининг хусусиятлари. — М., 1975 йил.
Яшкова кар болаларнинг визуал тафаккури. — М., 1988 йил.
Богданова Т. Г. Сурдопсихология: Дарслик. талабалар учун қўлланма. юқори. пед. дарслик. муассасалар. — М.: Академия, 2002 Йил.

Манбалар

Владимирский А. В. мактаб кунининг турли соатларида ақлий ишлаш. Санкт-Петербург кар ва соқовлар мактабининг ўқувчилари устида экспериментал тадқиқотлар. — Санкт-Петербург: Санкт-Петербург Мариинский кар ва соқовлар мактаби, 1909 йил. — 35 п.
Поросятников А. Н. мактаб ёшидаги эшитиш ва кар-соқовли болаларда визуал идрок ва ёдлаш қобилиятини қиёсий ўрганиш/ / кар — соқовларни тарбиялаш, ўқитиш ва мукофотлаш бўйича Бутунроссия Конгрессининг асарлари 1910 йил 27-31 декабр — М.,1911. — С. 97 — 149.