Surtsey oroli

Surtsey oroli

Surtsey (isl. Surtsey) — Islandiyaning janubiy qirgʻoqlarida, Atlantika okeanida joylashgan vulqoniy orol. Bu orol dunyodagi eng yosh orollardan biri boʻlib, 1963-yilda okean ostidagi vulqon otilishi natijasida toʻsatdan paydo boʻlgan. Orol nomi skandinav mifologiyasidagi olov giganti — Surt (Surtr) sharafiga qoʻyilgan.

Paydo boʻlish tarixi

Surtsey oroli 1963-yil 14-noyabrda okean tubida (130 metr chuqurlikda) boshlangan vulqon otilishi natijasida yer yuzasiga chiqdi. Vulqon otilishi bir necha yil davom etdi va faqat 1967-yil 5-iyunga kelibgina toʻxtadi. Shu vaqt ichida orolning maydoni oʻzining eng yuqori nuqtasi — 2,7 km² ga yetdi. Biroq okean toʻlqinlari va shamol eroziyasi sababli orol maydoni doimiy ravishda kichrayib bormoqda (hozirda qariyb 1,3 km²).

Ilmiy ahamiyati

Surtsey paydo boʻlgan kunidanoq olimlar uchun mutlaqo yopiq va xavfsiz laboratoriyaga aylandi. Orolning asosiy qiymati shundaki, unda inson aralashuvisiz hayotning (oʻsimlik va hayvonot dunyosining) mutlaqo noldan qanday paydo boʻlishi va rivojlanishini kuzatish imkoniyati mavjud.

• Flora (Oʻsimliklar): Orolga dastlabki oʻsimliklar (mox va lishayniklar) 1965-yilda kelib qolgan. Hozirda shamol va qushlar orqali kelgan oʻnlab oʻsimlik turlari mavjud.
• Fauna (Hayvonlar): Orolga birinchi boʻlib dengiz qushlari (asosan tyulenlar va chaykalar) uya qura boshladi. Hozirda orol qushlarning muhim toʻxtash joyiga aylangan.

Muhofaza qilinishi

1965-yilda Surtsey rasman tabiat qoʻriqxonasi deb eʼlon qilindi. Orolga oddiy sayyohlar va odamlarning kirishi mutlaqo taqiqlangan. Bu yerga faqat Islandiya hukumati va maxsus xalqaro ilmiy komissiyaning ruxsati bilan faqatgina bir nechta olimlar tadqiqot oʻtkazish uchun tushishiga ruxsat beriladi. Orolga begona oʻsimlik urugʻi yoki mikrob tushib qolmasligi uchun olimlar juda qattiq tekshiruvdan oʻtkaziladi.

2008-yilda Surtsey oʻzining betakror ilmiy qiymati tufayli YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.