Surtsey oroli

Сурцей (исл. Surtsey) — Исландиянинг жанубий қирғоқларида, Атлантика океанида жойлашган вулқоний орол. Бу орол дунёдаги энг ёш ороллардан бири бўлиб, 1963-йилда океан остидаги вулқон отилиши натижасида тўсатдан пайдо бўлган. Орол номи скандинав мифологиясидаги олов гиганти — Сурт (Суртр) шарафига қўйилган.
Пайдо бўлиш тарихи
Сурцей ороли 1963-йил 14-ноябрда океан тубида (130 метр чуқурликда) бошланган вулқон отилиши натижасида ер юзасига чиқди. Вулқон отилиши бир неча йил давом этди ва фақат 1967-йил 5-июнга келибгина тўхтади. Шу вақт ичида оролнинг майдони ўзининг энг юқори нуқтаси — 2,7 км² га етди. Бироқ океан тўлқинлари ва шамол эрозияси сабабли орол майдони доимий равишда кичрайиб бормоқда (ҳозирда қарийб 1,3 км²).
Илмий аҳамияти
Сурцей пайдо бўлган куниданоқ олимлар учун мутлақо ёпиқ ва хавфсиз лабораторияга айланди. Оролнинг асосий қиймати шундаки, унда инсон аралашувисиз ҳаётнинг (ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг) мутлақо нолдан қандай пайдо бўлиши ва ривожланишини кузатиш имконияти мавжуд.
- Флора (Ўсимликлар): Оролга дастлабки ўсимликлар (мох ва лишайниклар) 1965-йилда келиб қолган. Ҳозирда шамол ва қушлар орқали келган ўнлаб ўсимлик турлари мавжуд.
- Фауна (Ҳайвонлар): Оролга биринчи бўлиб денгиз қушлари (асосан тюленлар ва чайкалар) уя қура бошлади. Ҳозирда орол қушларнинг муҳим тўхташ жойига айланган.
Муҳофаза қилиниши
1965-йилда Сурцей расман табиат қўриқхонаси деб эълон қилинди. Оролга оддий сайёҳлар ва одамларнинг кириши мутлақо тақиқланган. Бу ерга фақат Исландия ҳукумати ва махсус халқаро илмий комиссиянинг рухсати билан фақатгина бир нечта олимлар тадқиқот ўтказиш учун тушишига рухсат берилади. Оролга бегона ўсимлик уруғи ёки микроб тушиб қолмаслиги учун олимлар жуда қаттиқ текширувдан ўтказилади.
2008-йилда Сурцей ўзининг бетакрор илмий қиймати туфайли ЙУНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.
Манбалар
- ↑ „Сурцей — УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре“. УНЕСCО (2008-йил).
- ↑ „Тҳе Сурцей Ресеарч Соcиэтй: Геологй анд Биологй оф а Неw Исланд“. Сурцейжарфéлагиð (2015-йил).
- ↑ „Сурцей“. Британниcа (2023-йил).