Сурункали менингит – мия ва орқа мияни ўраб турувчи пардаларнинг узоқ давом этадиган яллиғланиши. Касалликка хос белгилар 4 ҳафтадан ортиқ давом этганда сурункали менингит ташхиси қўйилади[1]. Инфексион сабаблар (бактериялар, замбуруғлар ва вируслар) менингитнинг энг асосий сабаблардан биридир. Сурункали менингитга сабаб бўладиган инфексион организмлар, ўткир инфексион менингитга олиб келувчи организмлардан фарқланади. Бу икки хил менингитни келтириб чиқарувчи микроблар бир-биридан тубдан фарқ қилади. Дунё бўйлаб сурункали менингитнинг асосий сабаблари орасида сил ва криптококк замбуруғини келтириш мумкин. Инфексион сабаблар туфайли юзага келадиган сурункали менингит иммун тизими сусайган одамлар, жумладан, ОИВ инфексияси билан касалланган беморларда ёки озиқ-овқат етишмовчилиги бўлган болалар орасида кўпроқ учрайди. Сурункали менингит кўпинча ўткир менингитга нисбатан секинроқ ва яширин тарзда ривожланиши мумкин. Шунингдек, сурункали менингитни келтириб чиқарадиган баъзи юқумли воситалар, масалан, сил микобактерияси, кўпгина замбуруғ турлари ва вирусларни орқа мия суюқлигидан ажратиб олиш қийин бўлгани сабабли, ташхис қўйиш мураккаблашади. Дастлабки текширув ҳолатларининг учдан бирида касаллик сабаби аниқланмайди[2]. Бош миянинг магнит-резонанс томография усули (МРТ) компютер томографиясига (КТ) нисбатан сезгирроқ бўлиб, сурункали менингитга хос бўлган радиологик белгиларни кўрсатиши мумкин. Бироқ, ҳеч қандай радиологик белги бу касаллик учун мутлақ аниқ ёки ўзига хос хусусият сифатида қабул қилинмайди. МРТ кўп ҳолларда меъёрида ишлатилади, бу эса унинг ташхис қўйишдаги фойдалилигини янада чеклайди.

Сурункали менингит
Соғлиқни сақлаш ходимлари томонидан бел пунксияси ўтказилиши ва орқа мия суюқлиги намунасининг олиниши сурункали менингитни ташхислашда ёрдам беради
Белгилари Бош оғриғи, летаргия, хотиранинг пасайиши, иситма, кўнгил айниши, қусиш, кўришнинг бузилиши
Мутахассислик Юқумли касалликлар, Микробиология, Неврология, Нейрохирургия
Асоратлари Бош мия нервлари фалажлари, офталмоплегия, тутқаноқлар, атаксия, психиатрик касалликлар, гемипарез, карлик, кўрлик, Олигофрения
Давомийлиги Сурункали, одатда 4 ҳафтадан узоқроқ давом этади, ба’зи ҳолатларда бир неча ойгача чўзилиши мумкин
Сабаблари Бактериялар ва замбуруғлар, вируслар ҳамда юқумли бўлмаган омиллар, жумладан, саратон касаллиги, дори воситалари, аутоиммун касалликлар ёки яллиғланиш ҳолатлари
Хавф омиллари ОИВ инфексияси, диабет, иммуносупрессия
Ташхис усуллари Орқа мия суюқлигидан микроорганизм културасини ажратиб олиш, тўқима ёки ОМС намунасини биопсия қилиб организмни бўяш, иммунофермент таҳлили, нуклеотид кетма-кетлигини кучайтириш каби молекуляр усуллар, шунингдек миянинг магнит-резонанс томографияси текшируви

Сил менингити ногиронлик ва ўлимнинг асосий сабабларидан бири бўлиб, марказий нерв тизими сили (сил менингити энг кенг тарқалган тури) барча сил ҳолатларининг 5-10 фоизи ва умумий силнинг 1 фоизини ташкил қилади[3]. Криптококкли менингит бутун дунё бўйлаб ўлим ва ногиронликнинг асосий сабабларидан бири ҳисобланади. Айниқса, ОИВ ва ОИТС кўпроқ тарқалган ҳудудларда ҳамда Африкадаги Саҳрои Кабир чўлида ҳар йили 100 000 дан ортиқ кишининг ўлимига сабаб бўлмоқда.

Белгилари

Сурункали менингитнинг эҳтимолий аломатларига (ҳар қандай сабабга кўра) бош оғриғи, кўнгил айниши ва қусиш, иситма чиқиши ва кўриш қобилиятининг пасайиши киради. Энса қотиши (ёки бўйинни ҳаракатлантиришда ноқулайлик билан бўйин қотиши), ўткир менингитнинг асосий белгиларидан бўлиб, сурункали менингитнинг атиги 45 фоиз ҳолларида кузатилган. Бу белги юқумли бўлмаганлиги сабабли кам ҳолларда учрайди[4][1]. Сурункали менингит билан боғлиқ бошқа белгиларга руҳий ҳолатнинг ўзгариши ёки онгнинг бузилиши ва папилляр шиш (оптик дискнинг шишиши) киради[1].

Сурункали менингитда бош оғриғи кўпинча тарқоқ, аниқ жойлашмаган ва доимий тарзда кечади. Ҳолсизлик кенг тарқалган белги ҳисобланади. Беморларнинг 40 фоизида руҳий ҳолат ҳам ўзгаради[1]. Яллиғланиш субарахноидал бўшлиқ орқали ўтаётган бош мия нервларига таъсир қилиб, бош мия нервлари фалажлигига олиб келиши мумкин. Сурункали менингитда нерв илдизлари ҳам зарарланиши мумкин, бу эса радикулопатияга сабаб бўлади[1].

Сабаблари

Сурункали инфексион менингитнинг сабаблари ўткир инфексион менингитнинг сабабларидан фарқ қилади. Бутун дунё миқёсида криптококк замбуруғи ва сил касаллиги юқумли менингитнинг асосий сабабчилари ҳисобланади[2]. Иммуносупрессия (турли сабабларга кўра) сурункали юқумли менингит ривожланишининг асосий хавф омили ҳисобланади. Бунда криптококкли менингит (замбуруғ спораларининг нафас олиш йўллари орқали организмга кириши натижасида юқади) иммунитет тизими заифлашган беморларда сурункали менингитнинг энг кенг тарқалган сабаби бўлиб қолмоқда. ОИВ ва ОИТС (иммунитет тизимининг заифлашуви билан тавсифланувчи) касалликлари сурункали инфексион менингит ривожланишининг асосий хавф омиллари эканлиги аниқланган[2].

Патофизиологияси

Сил менингитининг патогенези қуйидагича кечади: касалланган шахсдан нафас йўллари орқали ажралиб чиқадиган сил микобактерияси атрофга тарқалади. Бу ҳолатда эса нафас олиш жараёнида ўпкага микроблар киради. Ўпкада сил микобактерияси Тҳ1-ёрдамчи Т ҳужайраси жавобининг бир қисми сифатида макрофаглар томонидан фагоцитоз қилинади ва натижада гранулома шаклланади[3]. Тарқалган сил касаллиги ёки бошқа йўллар орқали баъзи сил бактериялари мия пардаларига етиб боради. Мия, мия пардалари ва орқа мияда Рич ўчоқлари деб аталадиган кичик сил бактериялари тўпламлари ҳосил бўлади. Кейин сил бактериялари Рич ўчоқлари орқали субарахноидал бўшлиққа ўтади ва сил менингитига хос бўлган мия пардалари яллиғланиши жараёнини бошлайди[3].

Даволаш усуллари

Сурункали инфексион менингитда дастлабки диагностик текширув кўпинча қўзғатувчи организмни аниқлай олмайди. Шунинг учун ногиронлик ёки ўлимнинг олдини олиш мақсадида эмпирик терапия қўлланилиши мумкин[1]. Иммунитет тизими заифлашган ёки нейтропенияга чалинган беморларда эмпирик даволаш усули қўлланилиши кўрсатилган[2]. Иммунитети нормал бўлган беморларда эмпирик терапия унчалик яхши ўрганилмаган бўлиб, одатда ҳар бир ҳолатга қараб алоҳида белгиланади[2].

Профилактикаси

БСЖ ваксинаси сил билан касалланган одамларда сил менингитининг ривожланиш хавфини пасайтириши аниқланган. Сил менингити ривожланган болаларда, БСЖ ваксинаси олганларида касаллик белгилари нисбатан енгилроқ кечган ва уларнинг ушбу касалликдан вафот этиш кўрсаткичи камроқ бўлган[5].

Прогнози

Сил менингитининг ўлим даражаси ҳатто бемор даволанганда ҳам 20-50 фоизни ташкил этади. Касаллик белгиларининг узоқ давом этиши сил менингитида ўлим хавфининг юқорироқ бўлиши билан боғлиқ эканлиги аниқланган[3]. ОИВ коинфексияси, гиподрогрессив сил, сил менингитида гидроцефалия ёки ўчоқли заифликнинг ривожланиши ҳам ёмон прогноз билан боғлиқ ҳисобланади[3]. Сил менингитидан омон қолган беморларнинг 30 фоизида узоқ муддатли неврологик бузилишлар, жумладан, тутқаноқ, заифлик, карлик, кўрлик ва ақлий заифлик каби асоратлар кузатилади[3].

Эпидемиологияси

Сил менингити кўпроқ болаларда ва ОИВ билан касалланган одамларда учрайди[3]. Криптококкли менингит ҳам ОИВ билан касалланган одамларда кўпроқ учрайди. Ушбу касаллик ОИВ инфексияси кўрсаткичи паст ва ўрта даромадли мамлакатларда 95 фоиз ҳолларда учрайди. Юқори даромадли мамлакатларда эса ушбу кўрсаткич 80 фоизни ташкил этади[6]. Аъзолар трансплантацияси туфайли иммунитети пасайганларда ҳам криптококкли менингит кўпроқ учраб туради[6].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Аксамит, Аллен Ж. (2 Септембер 2021). "Чрониc Менингитис". Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине 385 (10): 930–936. дои:10.1056/НЕЖМра2032996. ПМИД 34469648. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Тҳакур, Киран Т.; Wилсон, Мичаэл Р. (Оcтобер 2018). "Чрониc Менингитис". CОНТИНУУМ: Лифелонг Леарнинг ин Неурологй 24 (5): 1298–1326. дои:10.1212/CОН.0000000000000664. ПМИД 30273241. ПМC 6812559. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6812559. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Роcк, Р. Брян; Олин, Мичаэл; Бакер, Cристина А.; Молитор, Тҳомас W.; Петерсон, Пҳиллип К. (Април 2008). "Cентрал Нервоус Сйстем Туберcулосис: Патҳогенесис анд Cлиниcал Аспеcц". Cлиниcал Миcробиологй Ревиэwс 21 (2): 243–261. дои:10.1128/CМР.00042-07. ПМИД 18400795. ПМC 2292571. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2292571. 
  4. ↑ Бинешфар, Нилоуфар; Резаэи, Али; Мираҳмади, Алиреза; Шокоуҳи, Шервин; Гҳареҳбагҳ, Фарид Жавандоуст; Ҳагҳигҳи, Меҳрдад; Ҳаранди, Али Амини; Шожаэи, Мазиар эт ал. (10 Септембер 2022). "Эвалуатион оф тҳе эпидемиологиc, cлиниcал, радиологиc, анд треатмент метҳодс оф патиэнц wитҳ субаcуте анд чрониc менингитис". БМC Неурологй 22 (1): 340. дои:10.1186/с12883-022-02873-1. ПМИД 36088290. ПМC 9463760. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=9463760. 
  5. ↑ Кумар, Р (1 Новембер 2005). "Туберcулоус менингитис ин БCГ ваccинатед анд унваccинатед чилдрен". Жоурнал оф Неурологй, Неуросургерй & Псйчиатрй 76 (11): 1550–1554. дои:10.1136/жннп.2005.065201. ПМИД 16227549. ПМC 1739405. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1739405. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Слоан, Дерек; Паррис, Виcториа (Май 2014). "Cрйптоcоccал менингитис: эпидемиологй анд тҳерапеутиc оптионс". Cлиниcал Эпидемиологй 6: 169–182. дои:10.2147/CЛЕП.С38850. ПМИД 24872723. ПМC 4026566. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4026566.