Suv parisi
Сув париси (денгиз музаси, русча: фараонка, денгиз сиренаси) — Европа халқларининг афсона ва мифларида учрайдиган афсонавий жонзот[1][2]. Афсоналарга кўра, сув парилари денгизда яшайди. Юқори тана қисми одамники, оёқлари ўрнида эса балиқ думи бўлади. Қарама-қарши жинс вакили — денгиз эркаги (инглизча: мерман) деб аталади. Шарқий славян мифологиясига кўра, сув париси денгиз қиролининг қизи ҳисобланади. Сув парилари бутун дунё бўйлаб кўплаб маданиятларнинг, жумладан Европа, Осиё ва Африка фолклорида учрайди. Сув париси образи қўмиқ ва қарачой-болқарлар мифологиясида ҳам мавжуд. Улар ҳам бу афсонавий руҳларни ― „сув анаси“ деб атайдилар. Қўмиқларнинг сув анаси ҳақидаги мифик қарашлари татар фолклори талқинларига ўхшаб кетади. Сув париси, су анаси, су иясе, сув анаси образларининг тарихий асослари муштарак бўлиб, уларнинг мифологик талқинлари ва эпик тасвирларида умумийлик мавжуд[3].
 | |
| Жоҳн Wиллиам Wатерҳоусе, А Мермаид (1900). | |
| Тури | Сув руҳлари |
|---|---|
| Жойлашуви | Денгиз |
| Бошқа тиллардаги исм | мермаид, русалка, сирена |
| Жинс | аёл |
| Боғлиқ персонажлар | Сирена |
Сув париларининг гўзал, жозибали қўшиқчилар каби ғарб тушунчаси юнон мифологиясининг сиреналари томонидан келиб чиққан бўлиши мумкин, улар дастлаб ярим қушга ўхшаш бўлган, аммо насронийлик даврида ярим балиқ каби тасвирланган. Сув парилари ҳақидаги тарихий маълумотларда, Чристопҳер Cолумбус Кариб денгизини тадқиқ қилиш пайтида ламантина ёки шунга ўхшаш сув сутемизувчиларни кўрган бўлиши мумкин. Сув париларининг фолклордан ташқарида мавжудлиги ҳақида ҳеч қандай далил йўқ бўлса-да, уларни учратиш ҳақидаги хабарлар бугунги кунгача давом этмоқда.
Сув парилари сўнгги асрларда санъат ва адабиётнинг машҳур мавзусига айланди, Ҳанс Чристиан Андерсеннинг „Тҳе литтле Мермаид“ (1836) адабий эртаги ёки Александр Пушкиннинг „Сув Париси“ асари бунга мисол бўла олади. Кейинчалик сув парилари опералар, расмлар, китоблар, комикслар, анимация ва жонли филмларда тасвирланган.
Этимологиялари
Инглиз тилидаги „мермаид“ қўшма сўз бўлиб, „мере“ (денгиз) ва „маид“ (пари) сўзларидан ясалади[4][5].
Келиб чиқиши
Қадимги юнон мифологиясида учрайдиган сиреналар ўрта асрларда сув парилари тушунчаси билан бирлаштирилган. Европанинг баъзи баъзи роман тилларида ҳали ҳам сирена сўзи сув париси учун қўлланади (франсузча сирèне ва испанча сирена).
Баъзи шарҳловчилар сув парисининг келиб чиқишини § Қадимги Яқин Шарқ мифологиясига ўтказишга ҳаракат қилишган.
Сиреналар
Илк юнон даврида сиреналар одам бошли қушлар сифатида тасаввур қилинган[6], аммо классик даврга келиб, юнонлар сиренани санъатнинг бир қисми балиқ сифатида тасвирлаган[7].
Ўрта аср сиреналари сув париси сифатида
© Бодлеиан кутубхоналари, Оксфорд университети
Сиренанинг ярм-балиқ кўриниши Ўрта асрларда тобора оммалашиб кетди. Классик сиреналарнинг ўзига хос хусусиятлари, Ҳомер айтганидек, улар ўзларининг гўзал қўшиғини жозиба сифатида ишлатиш хусусияти айниқса сув париларига ўтган.
О'рта аср сиренасининг қушдан балиққа о'згаришини ба'зилар тевтоник афсонанинг та'сири деб ҳисоблашган.
Матнларда
Сиренани балиқ думли деб тавсифловчи энг қадимги матн Либер Монстрорум де диверсис генерибус (7-аср - 8-аср о'рталари) да учрайди, унда сиреналарни - "денгиз қизлари" (марианепуллаэ деб та'рифланган) го'зал шаклда аммо фақат боши ва тепа танаси ко`ринган ҳолда ширали қо'шиг'и билан денгизчиларни о'зига жалб қилади, денгиз бо'йлаб ҳаракат қила олишлари учун уларнинг тангали балиқ думи бор - дея тасвирланган[8].
Сирêне сíнт мéреманниу (таржимаси:"Сиреналар сув парилари") - қадимги немис физиологусида (11-аср) аниқ ифодаланган.
О'рта инглиз бестиариялари (13-аср о'рталари) сиренани мереман дея тушунтиради ва бу аниқ "сув париси" деган ма'нони англатади[9]. Уларнинг танаси ва ко'краги жувонникига о'хшаб, киндик пастидан балиқ бо'либ, думи ичидан қанотлари о'сиб чиққан[10].
Шунингдек, Қадимги франсуз шеърий достонлари (масалан Филипп де Тҳаун версияси, 1121-1139-йилда ёзилган) сиренанинг бир қисми қуш ёки балиқ бо'лиши мумкинлигини та'кидлаган.
Манбалар
- ↑ „Мермаид“. Диcтионариэс. Охфорд. 2018-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-апрел.
- ↑ мермаид; Муррай, Жамес А. Ҳ. эд. (1908) А Неw Энг. Диcт. ВИ, с.в."мермаид"
- ↑ Татары Среднего Поволжя и Приураля. 1957. –С.360 (Татарча). –М., Наука.
- ↑ „Мермаид“. Диcтионариэс. Охфорд. 2018-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-апрел.
- ↑ ; Муррай, Жамес А. Ҳ. эд. (1908) А Неw Энг. Диcт. ВИ, с.в."мермаид"
- ↑ Аполлониус Рҳодиус, Аргонаутиcа ИВ, 891-919. Сеатон, Р. C. эд., тр. (2012), п. 354фф. „анд ат тҳат тиме тҳей wере фашионед ин парт лике бирдс анд ин парт лике маиденс то беҳолд“.
- ↑ Милликен (2014), cитинг Бенwелл & Wаугҳ (1965); Wаугҳ (1960)
- ↑ Пакис (2010), ноте 42, тҳоугҳ тҳе ремарк ис шортҳандед, статинг тҳат тҳе "саме wорд" ас тҳе Олд Ҳигҳ Герман терм ис усед.
- ↑ Муррай, Жамес А. Ҳ. эд. (1908) А Неw Энг. Диcт. ВИ, с.в."мермин"
- ↑ Армистеад тр. (2001) вв, 391–462, пп. 85–86
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |