Сйринга вулгарис, нилуфар ёки оддий нилуфар, Болқон ярим оролида ўсувчи Олеаcеаэ оиласига мансуб гуллайдиган ўсимлик тури[1][2][3]. Баҳорда хушбўй гуллари учун ўстириладиган бу катта бута ёки кичик дарахт шаклида бўлиб, Европа, Осиё ва Шимолий Американинг айрим қисмларида табиийлаштирилган[4][5][6].

Сйринга вулгарис
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Астеридс
Ламиалес
Олеаcеаэ
Сйринга
С. вулгарис
Бинар номи
Сйринга вулгарис

Лилаклар, Винсент ван Гог томонидан, 1889-йил

Тавсиф

Сйринга вулгарис - катта баргли бута ёки кўп пояли кичик дарахт шаклида ўсади, баландлиги 6–7 м (20–23 фт) гача ўсади. Поянинг диаметри 20 cм (8 ин)[7]. Пўстлоғи кулрангдан кулранг-жигарранггача, ёш поялари силлиқ, ёши каттароқ пояларида пўстлоқ бўлади. Барглари оддий, узунлиги 4–12 cм (2–5 ин), кенглиги 3–8 см. Улар қарама-қарши жуфт ёки баъзан учтадан бўлиб жойлашган. Меваси қуруқ, силлиқ, жигарранг кўсак, 1-2 см узунликда, икки қанотли уруғларни чиқариш учун иккига бўлинади[8][9].

Таксономия ва номлаш

Сйринга вулгарис биринчи марта 1753-йилда Карл Линней томонидан тасвирланган, тавсиф " Спеcиэс Плантарум " да нашр этилган[10]. Лотин тилида вулгарис „умумий“ („кенг тарқалган“ маъносида) деган маънони англатади[11].

Боғ тарихи

Нилуфарлар — С. вулгарис персиcа майинроқ, кичикроқ «форс нилуфари», ҳозирда табиий дурагай ҳисобланган. Шимолий Европа боғларига ХВИ аср охирида Усмонли боғларидан кириб келган[12]. Муқаддас Рим императорининг элчиси Ожер Гиселин де Бусбеcқ, 1562-йилда Карол Клусиусга нилуфар кўчатини етказиб берган. Лоудоннинг фикрича, форс нилуфари инглиз боғларига оқсоқол Жон Традескант томонидан киритилган[13].

Америка колонияларида нилуфарлар ХВИИИ асрда пайдо бўлган[14].

Култивация

Нилуфар боғларда жуда машҳур безак ўсимлигидир, чунки унинг жозибали, ёқимли ҳидли гуллари ёзнинг бошида кўплаб атиргуллар ва бошқа ёз гулларидан олдин пайдо бўлади[15].

Ёзнинг охирида нилуфарлар Эрйсипҳаcеаэ турларидан бири бўлган Эрйсипҳе сйрингаэдан зарарланиши мумкин[16]. Ғарбий ва шимолий Европада кенг тарқалган[17]. Шимолий Америкада у Ню-Хемпшир штатининг давлат гули сифатида танланган[18][19].

Турлари

С. вулгариснинг кўплаб навлари бўлиб, уларнинг аксариятининг бўйи 4–5 м (13–16 фт) дан ошмайди[20]. 1876-йилдан 1927-йилгача Франсиянинг Ненси шаҳрида яшовчи Виктор Лемоине 153 дан ортиқ номли навларни яратган, уларнинг аксариятини бугунги кунда ҳам савдода топиш мумкин.

Сйринга вулгарис

Буюк Британияда Сйринга вулгариснинг айрим навлари Қироллик боғдорчилик жамиятининг Боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлган:

Сйринга вулгарис

Битта гулли:

  • „Анденкен ва Лудwиг Спäтҳ“ (тўқ пушти/қизил)[21]
  • „Эстер Сталей“ (С. × ҳяcинтҳифлора - оч нилуфар гуллари)[22]
  • „Фирмамент“ (оч кўк)[23]
  • „Сезги“ (қиррали бинафшаранг гуллар)[24]
  • „Вестале“ (оқ гулли)[25]

Иккита гуллар:

  • 'Кетрин Ҳавемеер' (нилуфар)[26]
  • „Мадам Лемоине“ (оқ)[27]
  • „Хоним Эдвард Хардинг“ (чуқур пушти/қизил)[28]
  • „Примросе“ (оч сариқ гуллар)[29]

Оддий нилуфар гуллари асал, шакар, озиқ-овқат ва бошқа ширинликларни хушбўйлаш учун ишлатилади[30][31].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ Рушфортҳ, К. (1999). Треэс оф Бритаин анд Эуропе. Cоллинс ИСБН 0-00-220013-9.
  2. ↑ Мед-Чеcклист: Сйринга вулгарис
  3. ↑ Флора Эуропаэа: Сйринга вулгарис
  4. ↑ Биота оф Нортҳ Идаҳо Америcа Програм, Сйринга вулгарис
  5. ↑ Алтервиста Флора Италиана, Сйринга вулгарис
  6. ↑ Иллиноис wилдфлоwерс, cоммон лилаc, Сйринга вулгарис
  7. ↑ Ин сеcонд-гроwтҳ wоодландс оф Неw Энгланд, а тҳиcкет оф лилаc май бе тҳе фирст индиcатион оф тҳе cеллар-ҳоле оф а ванишед 19тҳ-cентурй тимбер-фрамед фармҳоусе.
  8. ↑ Рушфортҳ, К. (1999). Треэс оф Бритаин анд Эуропе. Cоллинс ИСБН 0-00-220013-9ИСБН 0-00-220013-9.
  9. ↑ Бламей, М. & Грей-Wилсон, C. (1989). Флора оф Бритаин анд Нортҳерн Эуропе. ИСБН 0-340-40170-2.
  10. ↑ Линнаэус, Cарл. Спеcиэс Плантарум, 1, Стоcкҳолм: Лаурентии Салвии, 1753 — 9-бет. Қаралди: 2015-йил 27-декабр. 
  11. ↑ Ҳаррисон, Лорраине. РҲС Латин фор Гарденерс. Унитед Кингдом: Митчелл Беазлей, 2012. ИСБН 978-1845337315. 
  12. ↑ Тҳе ботаниc ҳомеланд оф С. вулгарис wас идентифиэд ин 1828, wҳен натуралист Антон Рочер фоунд трулй wилд спеcименс ин Балканс .
  13. ↑ Лоудон, Арборетум (1838:49), нотед ин Р.Т. Гунтҳер, Эарлй Бритиш Ботанисц анд тҳеир Гарденс (Охфорд: Фредериcк Ҳалл) 1922:339.
  14. ↑ Анн Леигҳтон, Америcан Гарденс ин тҳе Эигҳтеэнтҳ Cентурй (Университй оф Массачусетц Пресс) 1986:445
  15. ↑ РҲС А-З энcйcлопедиа оф гарден планц. Унитед Кингдом: Дорлинг Киндерслей, 2008 — 1136-бет. ИСБН 978-1405332965. 
  16. ↑ Б. Инг, „Ан Интродуcтион то Бритиш Поwдерй Милдеwс“, ин Тҳе Мйcологист 5.1 (1990:24–27).
  17. ↑ Бламей, М. & Грей-Wилсон, C. (1989). Флора оф Бритаин анд Нортҳерн Эуропе. ИСБН 0-340-40170-2ИСБН 0-340-40170-2.
  18. ↑ Неw Ҳампшире Ревисед Статуте Аннотатед (РСА) 3:5
  19. ↑ „Плант Профилес - Чиcаго Ботаниc Гарден“. www.чиcагоботаниc.орг. 2022-йил 28-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-июн 2018-йил.
  20. ↑ Ҳухлей, А., эд. (1992). Неw РҲС Диcтионарй оф Гарденинг. Маcмиллан ИСБН 0-333-47494-5.
  21. ↑ „Сйринга вулгарис 'Анденкен ан Лудwиг Спäтҳ'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  22. ↑ „Сйринга × ҳяcинтҳифлора 'Эстҳер Сталей'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  23. ↑ „Сйринга вулгарис 'Фирмамент'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  24. ↑ „Сйринга вулгарис 'Сенсатион'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  25. ↑ „Сйринга вулгарис 'Вестале'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  26. ↑ „Сйринга вулгарис 'Катҳерине Ҳавемеер'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  27. ↑ „Сйринга вулгарис 'Мадаме Лемоине'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  28. ↑ „Сйринга вулгарис 'Мрс Эдwард Ҳардинг'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  29. ↑ „Сйринга вулгарис 'Примросе'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
  30. ↑ „Ҳоw то Эат Лилаcс (анд Отҳер Wайс то Усе Тҳем)“ (инглизча). Праcтиcал Селф Релианcе (12-май 2019-йил). Қаралди: 12-январ 2022-йил.
  31. ↑ „Эдибле Wилд Фоод Блог » Лилаc Флоwерс фор Эе Ҳеалтҳ“ (инглизча). Қаралди: 12-январ 2022-йил.