Ziyosfera

Tabiiy ofat

Сиклонлар, қурғоқчиликлар, зилзилалар, тошқинлар, кўчкилар ва вулқонлар каби табиий офатлар туфайли глобал кўп хавфли пропорсионал иқтисодий йўқотиш
2011-йилда Япониядаги сунамидан кейин вайронагарчилик
1991-йилда Пинатубо отилиши

Табиий офат – бу фавқулодда характерга эга бўлган ва аҳолининг нормал фаолиятининг бузилишига, одамларнинг ўлимига, моддий бойликларнинг йўқ қилинишига ва йўқ қилинишига олиб келадиган табиий ҳодиса.

Табиий офатлар бир-биридан мустақил равишда ҳам, ўзаро боғлиқ ҳолда ҳам содир бўлиши мумкин: улардан бири бошқасига олиб келиши мумкин. Офатлардан баъзилари кўпинча инсон фаолияти натижасида юзага келади (масалан, ўрмон ва торф ёнғинлари, тоғли ҳудудларда саноат портлашлари, тўғонларни қуриш, карерларни ётқизиш (ўзлаштириш) пайтида, бу кўпинча кўчкиларга, қор кўчкиларига, музликларнинг қулашига олиб келади ва ҳоказо.

Воқеа манбасидан қатъи назар, табиий офатлар муҳим миқёсда ва ўзгарувчан давомийлик билан тавсифланади – бир неча сония ва дақиқалардан (зилзилалар, қор кўчкилари, лимнологик офатлар) бир неча соатгача (сел оқимлари), кунлар (кўчкилар) ва ойлар (сув тошқини).

Табиий офатлар қуйида тавсифланган турларга бўлинади.

Геологик фавқулодда вазиятлар

Зилзила

Чилидаги Буюк зилзила оқибатлари

Зилзила – бу ер қобиғида тўсатдан энергия чиқиши натижасида юзага келадиган ва сейсмик тўлқинларни келтириб чиқарадиган Ер юзасининг силкинишлари ва тебранишлари. Ер юзасида зилзилалар тебраниш, силкиниш, шунингдек, тупроқнинг силжиши кўринишида намоён бўлади. Зилзилалар асосан тектоник жараёнлар туфайли содир бўлади, лекин баъзида улар кўчкилар, вулқон отилиши, кон ишлари ва ядровий синовлар натижасида ҳам пайдо бўлиши мумкин. Ер тубида зилзила содир бўлган марказий нуқта зилзила маркази ёки гипоцентр деб аталади. Зилзила ўчоғи устидаги ер юзасидаги қуруқлик майдони эпицентр деб аталади. Зилзилаларни баҳолаш ва солиштириш учун магнитуда шкаласи ва интенсивлик шкаласи қўлланади.

Зилзилаларнинг ўзи камдан-кам ҳолларда одамлар ёки ҳайвонларнинг ўлимига сабаб бўлади. Қоида тариқасида, зилзила қурбонларининг асосий сабаби иккиламчи ҳодисалардир: биноларнинг қулаши, ёнғинлар, сунами (сейсмик денгиз тўлқинлари) ва вулқонлар. Зилзилалар оқибатларини биноларни лойиҳалаштиришни такомиллаштириш, шунингдек, эрта огоҳлантириш ва аҳолини эвакуация қилиш тизимини такомиллаштириш орқали сезиларли даражада камайтириш мумкин.

2000-йилдан бери содир бўлган энг кучли зилзилаларга мисоллар:

  • 2004-йилда Ҳинд океанидаги зилзила 9,1-9,3 магнитудали инсоният тарихидаги учинчи йирик зилзила ҳисобланади. Зилзила 229 000 дан ортиқ одамнинг ҳаётига зомин бўлган катта сунамини келтириб чиқарди.
  • 2011-йил Японияда 9,0 магнитудали зилзила. Зилзила ва сунами оқибатида ҳалок бўлганлар сони 13 мингдан ошди. 12 мингдан ортиқ одам бедарак йўқолган.
  • 2010-йил Чилида 8,8 магнитудали зилзила. 525 киши вафот этган.
  • 2008-йилда Хитойнинг Сичуан провинсиясида 7,9 магнитудали зилзила содир бўлган. 2008-йил 27-май ҳолатига кўра ҳалок бўлганлар сони 61,150 дан ошган.

Вулқон отилиши

Сент-Еленс вулқонининг отилиши

Вулқон отилиши кенг тарқалган ҳалокат ва табиий офатларга олиб келиши мумкин. Портлашлар пайтида одамларнинг нобуд бўлиш ва ўлимнинг асосий сабаблари қуйидагилардир:

  • тўғридан-тўғри вулқон отилиши, вулқон портлаши ва тошларнинг қулаши орқали зарар етказади.
  • вулқон ёнбағирларидан оқиб тушадиган лаванинг отилиши бинолар ва ҳайвонларни йўқ қилади.
  • вулқон кулининг чиқиши, вулқонга энг яқин жойларда зич қатламда жойлашиши ва уйларнинг томи ва электр узатиш линияларининг қулашига олиб келиши мумкин. Кул сув билан аралаштирилганда бетонга ўхшаш материал ҳосил бўлади, шунинг учун ҳам оз миқдорда кул зарраларини нафас олиш ва уларни ўпкага кириши орқали одамларга зарар етказиши мумкин. Кул, шунингдек, самолёт двигателлари каби механик қурилмаларнинг ҳаракатланувчи қисмларига ҳам зарар етказади.
  • вулқон газлари, кул ва жинслар аралашмасидан иборат пирокластик оқимларнинг шаклланиши. Оқим тезлиги баъзан соатига 700 км га етади. Пирокластик оқимлар вулқон отилишида ўлимнинг асосий сабабларидан биридир. Масалан, Помпей пирокластик оқим билан вайрон бўлган деб ишонилади. Баъзан вулқон отилиб чиққанда лаҳар ҳосил бўлади – сув, вулқон кули, пемза ва тошлар аралашмасидан иборат лой оқими. Лаҳар иссиқ вулқон материали совуқроқ кратер кўллари, дарёлар, музликлар ёки ёмғир сувлари билан аралашганда ҳосил бўлади. Кучли лаҳарнинг пайдо бўлишига олиб келган энг машҳур вулқон отилишларидан бири 1985-йилда Невадо дел Руиз вулқонининг отилишидир. Лой оқимлари Армеро шаҳрини деярли бутунлай вайрон қилган кучли лаҳар ҳосил қилди. Шаҳарнинг 29 000 аҳолисидан 20 000 дан ортиғи ҳалок бўлган.

Энг кучли ва энг катта ҳажмли отилишларни келтириб чиқарадиган вулқон (ВЕИ 8) кўпинча „супервулқон“ деб аталади. Супервулқоннинг асосий хавфи кўп йиллар давомида глобал иқлим ва ўртача ҳароратга ҳалокатли таъсир кўрсатадиган улкан кул булутининг тарқалишидадир. Вулканологларнинг фикрига кўра, Ердаги супервулқоннинг охирги отилиши 27 минг йил олдин Янги Зеландиянинг Шимолий оролида содир бўлган ва инсоният тарихидаги энг кучли отилиш тахминан 73 минг йил олдин Тоба супервулқонининг отилиши ҳисобланади. Олимларнинг фикрига кўра, бу отилиш пайтида ер остидан минг куб километрдан кўпроқ магма отилиб чиққан ва бундай отилишнинг ҳалокатли оқибатлари ҳар хил турдаги тирик мавжудотлар, шу жумладан одамлар сонининг кескин камайишига олиб келган. Антропологларга кўра, ўша пайтда бутун Ер юзида 10 000 одам қолган. .

Сел

Сел оқими – бу минерал зарралар, тошлар ва тош бўлаклари жуда юқори консентрацияли (оқим ҳажмининг 50-60 % гача) бўлган оқим бўлиб, у тўсатдан кичик тоғ дарёлари ҳавзаларида ва қуруқ жарларда пайдо бўлади ва одатда кучли ёғингарчилик ёки тез қор эриши натижасида юзага келади.

Сел оқими кучли ва узоқ муддатли ёмғирлар, музликлар ёки мавсумий қор қопламининг тез эриши натижасида, шунингдек, каналга кўп миқдорда бўшашган ёрилиш материалларининг қулаши натижасида пайдо бўлади. Тоғли ҳудудларда ўрмонларнинг кесилиши юзага келишида ҳал қилувчи омил бўлиши мумкин: дарахтларнинг илдизлари тупроқнинг юқори қисмини ушлаб туради, бу эса сел оқимининг пайдо бўлишига тўсқинлик қилади.

Кўпинча сел оқимлари текисликларда, шу жумладан вулқонларда содир бўлади .

Кўчки

Кўчки – тортишиш таъсирида тог 'жинслари массаларининг қияликдан пастга тушиши ва ажралиши. Кўчкилар водийларнинг ён бағирларида ёки дарё қирғоқларида, тоғларда, денгиз қирғоқларида, денгиз тубидаги жойларда содир бўлади. Кўпинча кўчкилар сувга чидамли ва сув ўтказувчи жинсларнинг алмашинишидан ташкил топган ён бағирларда юзага келади.

Кўчкиларнинг пайдо бўлишининг сабаби тортишиш кучи ва ушлаб туриш кучлари ўртасидаги номутаносибликдир. Келтириб чиқарадиган омиллар:

  • сув билан ювиш натижасида қияликнинг тиклиги ошиши;
  • ёғингарчилик ва ер ости сувлари билан нураш ёки ботқоқланиш пайтида жинсларнинг мустаҳкамлигини заифлашиши;
  • сейсмик зарбаларнинг таъсири;
  • қурилиш ва тадбиркорлик фаолияти.

Тош қулаши

Тош қулаши – тортишиш кучи таъсирида тоғ ёнбағирларидан тоғ жинслари массаларининг ажралиши ва тушиши. Кўчкилар дарё қирғоқлари ва водийларнинг ён бағирларида, тоғларда, денгиз қирғоқларида содир бўлади. Қулашларнинг пайдо бўлишининг сабаби тортишиш кучи ва ушлаб туриш кучлари ўртасидаги номутаносибликдир.

1911 -йил 18-февралда Мурғоб дарёсида 2,2 миллиард м³ ҳажмдаги энг катта қулаш содир бўлди, бунинг натижасида табиий тўғон ва Сарез кўли шаклланди.

Қор кўчкиси

Кўчки – тоғ ёнбағирларидан пастга тушадиган ёки сирпанадиган қор массаси. Кўчкидаги қор ҳажми бир неча миллион куб метрга етиши мумкин.

Кўчкиларнинг бир нечта таснифи мавжуд:

  • Ҳажми бўйича.
  • Кўчки йиғиш ва кўчкининг йўли рел’эфига кўра
  • Қорнинг мустаҳкамлигига кўра (қуруқ, ҳўл ва нам).

Қуруқ қор кўчкиларининг тезлиги одатда 20-70 м/с (125 м/с гача), қор зичлиги 0,02 дан 0,3 г/см³ гача. Нам кўчкилар 10-20 м/с тезликда (40 м/с гача) ҳаракатланади ва зичлиги 0,3-0,4 г/см³ га етади[1].

Биринчи жаҳон уруши пайтида Алп тоғларидаги Австрия-Италия фронтида 40-80 мингга яқин одам ҳалок бўлган. Аскарлар қор кўчкилари натижасида ҳалок бўлган. Кўчкиларнинг кўпчилиги артиллерия ўқларидан келиб чиққан.

Замонамизнинг энг машҳур қор кўчкиларидан баъзилари:

  • Колка музлигидан тушган қор кўчкиси, Кармадон дараси, 2002-йил.
  • Галтурдаги қор кўчкиси, 1999-йил.

Гидрологик фавқулодда вазиятлар

Тўфон

2002-йилда Чехиядаги сув тошқини

Сув тошқини – ёмғир, қорнинг тез эриши, қирғоқдаги сувнинг шамол таъсирида кўтарилиши ва бошқа сабабларга кўра дарёлар, кўллар, денгизларда сув сатҳининг кўтарилиши натижасида одамларнинг соғлиғига зарар етказадиган ва ҳатто уларнинг ўлимига олиб келадиган ҳудудни сув босиши, шунингдек тошқин етказган моддий зарар ҳисобланади.

Қуйидагилар энг муҳим тошқинлардан баъзилари:

  • Хитойдаги Ҳуанг Хе (Сариқ дарё) тез-тез тошиб кетади ва тошқинларга сабаб бўлади. 1938-йилдаги Буюк Тўфон 800 000 дан 4 000 000 гача одамни ўлдиргани тахмин қилинмоқда.
  • 1993-йилги Буюк Тўфон Қўшма Штатлар тарихидаги энг ҳалокатли тошқинлардан бири бўлди.
  • 1998-йилда Хитойда содир бўлган Янсзи дарёси тошқинлари 14 миллионга яқин одам ҳудудни ташлаб кетган.
  • 2000-йилда Мозамбикдаги сув тошқинлари мамлакатнинг катта қисмини сув остида қолдириб, катта зарар ва минглаб одамларнинг ўлимига олиб келди.
  • 2005-йил Мумбайдаги сув тошқинлари 1094 кишининг ҳаётига зомин бўлган.
  • 2010-йилда Покистондаги сув тошқинлари ҳосилнинг йўқолишига, инфратузилманинг вайрон бўлишига ва кўплаб ўлимларга олиб келди.

Тропик сиклонлар кучли сув тошқини ва бўрон кўтарилишига олиб келиши мумкин:

  • Бҳола сиклони 1970-йилда Шарқий Покистонни (ҳозирги Бангладеш) эгаллаб олди.
  • „Нина“ тўфони 1975-йилда Хитойни қамраб олди.
  • Катрина тўфони 2005-йилда Ню-Орлеанга зарба берган.
  • „Яси“ сиклони 2011-йилда Австралияни қамраб олган эди.

Сунами

2004-йилда Ҳинд океанидаги зилзила ҳалокатли сунамини келтириб чиқарди

Сунами – бу океандаги ёки бошқа сув ҳавзаларининг бутун сув устунига кучли таъсир қилиш натижасида ҳосил бўлган узун тўлқинлар. Сунамиларнинг аксарияти сув остидаги зилзилалар натижасида юзага келади, улар давомида денгиз тубининг бир қисмининг кескин силжиши (кўтарилиши ёки пасайиши) содир бўлади. Сунами шунингдек, кўчкиларга (барча сунамиларнинг 7 %) ва сув остидаги вулқон отилишига (5 %) олиб келиши мумкин.

Замонамизнинг энг кучли сунамилари:

  • 2011-йил 11-мартда 9,0 магнитудали энг кучли зилзила эпицентри Токиодан 373 км шимоли-шарқда жойлашган бўлиб, максимал тўлқин баландлиги 40 м дан ошадиган кучли сунамига сабаб бўлган[2].
  • 2004-йил 26-декабрда Жануби-Шарқий Осиёда содир бўлган зилзила сунамининг пайдо бўлишига олиб келди ва бу замонавий тарихдаги энг ҳалокатли табиий офат сифатида тан олинган. Турли ҳисоб-китобларга кўра, 225 мингдан 300 минггача одам вафот этган.
  • 1952-йил 5-ноябрда Камчатка қирғоқларидан 130 километр узоқликда содир бўлган зилзила сунами ҳосил бўлишига олиб келди. Баландлиги 15-18 метргача бўлган учта тўлқин Северо-Курилск шаҳрини вайрон қилган ва бошқа бир қатор аҳоли пунктларига зарар етказган. Расмий маълумотларга кўра, 2336 киши ҳалок бўлган.

Баъзи экспертлар „суперсунами“ эҳтимолини тахмин қилмоқдалар. Бундай сунамилар тўлқин баландлиги юзлаб метрлар билан тавсифланади ва йирик метеоритларнинг океанларга тушиши ёки улкан қуруқлик массаларининг океанга силжиши натижасида пайдо бўлади.

Лимнологик фалокат

Лимнологик офатдан кейин Нёс кўли яқинида бўғилиб қолган сигир

Лимнологик офат – бу газ (одатда CО2) сув ҳавзасининг чуқур қисмидан ер юзасига ўтиб, ёввойи ҳайвонлар, чорва моллари ва одамлар учун бўғилиш хавфини туғдирадиган жисмоний ҳодиса. Лимнологик фалокат газларнинг кимёвий таркиби, массаси ва келиб чиқиши, ажралиб чиқиш муддати билан тавсифланади. Бундай газнинг чиқиши сувнинг кўтарилган газ билан силжиши туфайли сув омборида сунамига олиб келиши мумкин. Олимларнинг фикрича, кўчкилар, зилзилалар ва вулқон фаоллиги лимнологик фалокатга олиб келиши мумкин.

Бугунги кунга қадар иккита кўлда лимнологик фалокат қайд этилган:

  • 1984-йил 15-августда Манун кўлида 37 киши ҳалок бўлган;
  • 1986-йил 21-август Нёс кўлида 1700 киши ҳалок бўлган.

Лимнологик офатларнинг пайдо бўлиши учун зарур бўлган шароитлар нафақат Камерун кўлларида, балки сайёрамизнинг бошқа очиқ сув ҳавзаларида ҳам мавжуд, масалан:

  • Шарқий Африкадаги Киву кўлида;
  • Мамонт тоғи яқинидаги кўлларда (инглизча: Маммотҳ Моунтаин) АҚШда;
  • Япониядаги Машу кўлида;
  • Германиянинг Эйфел Маар шаҳрида;
  • Франсиядаги Павин кўлида (Павин).

Ёнғинлар

Калифорниядаги ёнғин, 2008-йил 5-сентябр

Ёнғин – бу назорациз ёниш жараёни бўлиб, моддий зарар, инсон ҳаёти ва соғлиғига, жамият ва давлат манфаатларига зарар етказади[3].

Ёнғ-нларнинг пайдо бўлиш жойи бўйича турлари:

  • автомобил ёнғинлари;
  • дашт ва дала ёнғинлари;
  • шахталарда ва шахталарда ер ости ёнғинлари;
  • торф ва ўрмон ёнғинлари;
  • бинолар ва иншоотлардаги ёнғинлар.

2010-йил июл ойининг охири, августи ва сентябр ойининг бошларида Россияда, бутун Марказий Федерал округи ҳудудида, кейин эса Россиянинг бошқа ҳудудларида ғайритабиий иссиқлик ва ёғингарчиликнинг етишмаслиги туфайли ёнғин ҳолати юзага келган[4] . 2010-йил 7-август ҳолатига кўра, 53 киши ҳалок бўлган, 1200 дан ортиқ уй вайрон бўлган. Ёнғинлар майдони 500 минг гектардан ортиқни ташкил этган.

1972-йил ёзида СССРдаги ўрмон ва торф ёнғинлари мамлакатнинг марказий қисмидаги 1,8 миллион гектар майдонда ўндан ортиқ ҳудудларни қамраб олди. Қуруқ ёз 40 мингдан ортиқ ўрмон ёнғинлари содир бўлишига ҳисса қўшди[5]. Ёнғинларни ўчиришда 360 мингга яқин одам қатнашди.

Ўрмон ёнғинлари

Ўрмон ёнғинлари – бу ўрмон ҳудудлари бўйлаб ўз-ўзидан, назорациз равишда оловнинг тарқалиши. Ўрмон ёнғинларининг сабаблари одатда табиий ва антропогенга бўлинади. Ўрмон ёнғинларининг энг кенг тарқалган табиий сабаблари одатда чақмоқ ва қурғоқчиликдир. Антропоген сабаблар орасида бепарволик ва ўт қўйиш энг кўп учрайди. Бугунги кунга келиб, табиий ёнғинларнинг улуши (чақмоқлардан) тахминан 7 % −8 % ни ташкил қилади, яъни кўпчилик ўрмон ёнғинларининг пайдо бўлиши инсон фаолияти билан боғлиқ. Ўрмон ёнғинлари қишлоқ аҳолиси ва ёввойи табиат учун жиддий хавф туғдириши мумкин.

Ёнғиннинг табиати ва ўрмон таркибига кўра ўрмон ёнғинлари ер ёнғинлари, тож ёнғинлари ва тупроқ ёнғинларига бўлинади. Катта ўрмон ёнғинларининг ўртача давомийлиги 10-15 кун, ёниш майдони 450-500 гектар.

Торф ёнғинлари

Торф ёнғинлари – торф қатлами ва дарахт илдизларини ёқиб юборадиган ўрмон ёнғинларининг бир тури[6]. Торфни ёқиш чуқурлиги фақат йэр ости сувлари ёки унинг остидаги минерал тупроқ даражаси билан чегараланади. Торф конларининг ёниши битумли торф зарраларининг гидрофобиклиги туфайли ёғингарчиликка чидамли. Бундай ҳолда, намлик торф зарралари ёнидан ер ости сувларига ўтади ва торф кон тўлиқ ёниб кетгунча ёнишда давом этади[7].

Ҳаво массаларининг ҳаракати ва/ёки метеорологик фавқулодда вазиятлар

Торнадо

Ф5 тоифаси Элй яқинидаги торнадо, Манитоба, 2007-йил 22-июн

Торнадо (торнадо) – атмосфера гирдоби бўлиб, у кумулонимбус (момақалдироқ) булутида пайдо бўлади. Кўпинча ер юзасига, диаметри ўнлаб ва юзлаб метрли булут уюмлари[8] магистрал шаклида тарқалади[9]. Булутдан торнадонинг ривожланиши уни ташқи ўхшаш ва табиатда ҳар хил ҳодисалардан ажратиб туради, масалан, торнадо гирдоби ва чангли (қумли) бўронлар. Одатда, қуйи қисмдаги торнадо уюми кўндаланг диаметри 300-400 м[10] ни ташкил қилади, лекин торнадо сув юзасига тегса, бу қиймат фақат 20-30 м бўлиши мумкин ва уюм қуруқликдан ўтганда, у 1,5-3 км га етиши мумкин.

Энг кўп торнадо Шимолий Америка қитъасида, айниқса АҚШнинг марказий штатларида кўпроқ, АҚШнинг шарқий штатларида камроқ қайд этилган. Торнадонинг рекорди 1917-йил 26-майда Америка Қўшма Штатлари бўйлаб 500 км масофани 7 соату 20 дақиқада босиб ўтган Маттоон торнадоси бўлиб, 110 киши ҳалок бўлган[10].

Россияда сўнгги ўн йилликларда 80 миллион рублдан ортиқ зарар етказган ва бир кишининг ўлимига олиб келган энг кучли торнадо 2011-йил 31-июлда Благовешченскда қайд этилган[11].

Сиклон

Катрина тўфони 2005-йил 29-август

Сиклон – бу марказда ҳаво босими пасайган, диаметри катта (юзлаб дан бир неча минг километргача) бўлган атмосфера гирдоби.

Сиклонларнинг иккита асосий тури мавжуд – экстратропик ва тропик. Биринчиси мўтадил ёки қутбли кенгликларда ҳосил бўлади ва ривожланиш бошида диаметри минглаб километрга, марказий сиклон деб аталадиган ҳолатда эса бир неча минг километрга этади. Тропик сиклонлар тропик кенгликларда ҳосил бўлади ва кичикроқ (юзлаб, камдан-кам ҳолларда минг километрдан кўпроқ), лекин каттароқ барик градянларга ва бўронларга етадиган шамол тезлигига эга. Бундай сиклонлар, шунингдек, деб аталадиган билан тавсифланади. „Бўрон кўзи“ – нисбатан аниқ ва сокин об-ҳаво билан 20-30 км диаметрли бўлади. Тропик сиклонларга хос бўлган юқори шамол тезлиги (секундига 70 метргача, шиддат билан 100 м/с гача) ва жуда кўп ёғингарчилик (кунига 1000 мм гача) қуруқлик ва денгизларда ҳалокатли вайронагарчиликларга олиб келади. Тропик сиклонларнинг ўтиши пайтида тошқинлар нафақат ёғингарчилик, балки денгиз сувининг паст қирғоқларга кўтарилиши натижасида ҳам содир бўлади.

Замонавий тарихдаги энг катта зарар 2005-йилда тропик сиклон бўлган Катрина тўфони сабаб бўлган. Турли ҳисоб-китобларга кўра, табиий офатдан кўрилган зарар 89 дан 125 миллиард долларгача[12] ни ташкил этган. Рекорд бўйича энг ҳалокатли 1780-йилги Буюк бўрон бўлган. 1780-йил 10-октабрдан 16-октабргача давом этган довул қурбонлари Кариб денгизидаги Кичик Антил оролларида 27,5 мингдан ортиқ киши эди[13].

Қор бўрони

Близзард (бўрон, бўрон) – ер юзасидан кўтарилган қорнинг шамол томонидан кўчирилиши. Расмий метеорологик стансияларда қор, қор бўрони ва умумий бўрон қайд этилади[14]. Баъзи муаллифлар булутлардан тушган ва ҳали ер юзасига тегмаган қорнинг шамол томонидан бошқариладиган шаклини бўрон деб ҳисоблашади[15]. Улар чавандоз бўронини – шамолда қор ёғишини, қор парчалари ҳаво оқими билан бирга ер юзасига тегмагунча ҳаракат қилганда, ҳаракациз қолади. Расмий об-ҳаво стансияларида бўронлар кузатилмайди.

Тарихдаги энг кучли қор бўронлари:

  • 1888-йилги Буюк қор бўрони 4 кун ичида 400 кишининг ҳаётига зомин бўлди. Ню-Ёркдаги қор кўчкиларининг баландлиги 6 метрга етди.
  • 1972-йилда Эронда қор бўрони 4000 кишининг ўлимига олиб келди[16].
  • 2008-йил Афғонистонда қор бўрони.

Дўл

Дўл – ёмғирнинг бир тури. Дўл – ўлчамлари миллиметрдан бир неча сантиметргача бўлган шарсимон ёки тартибсиз шаклдаги муз зарралари (дўл). 130 мм ва оғирлиги тахминан 1 кг бўлган дўл тошлари мавжуд. Дўл тошлари камида 1 мм қалинликдаги шаффоф муз қатламларидан иборат. Дўл одатда иссиқ мавсумда кучли кумулонимбус булутларидан тушади.

Дўл қишлоқ хўжалигига катта зарар етказади, экинлар ва узумзорларни бузади.

Қурғоқчилик

Қурғоқчилик узоқ (бир неча ҳафтадан икки ёки уч ойгача) юқори (маълум бир ҳудуд учун) ҳаво ҳарорати ва кам ёғингарчилик (ёмғир) билан барқарор об-ҳаво даври бўлиб, тупроқ намлиги заҳираларининг пасайишига ва маданий ўсимликларнинг эзилишига ва нобуд бўлишига олиб келади. Қурғоқчиликнинг бошланиши одатда ҳаракациз юқори антисиклоннинг содир бўлиши билан боғлиқ. Қуёш иссиқлигининг кўплиги ва ҳаво намлигининг аста-секин камайиши буғланишнинг кучайишига олиб келади (атмосфера қурғоқчилиги) ва шунинг учун тупроқдаги намлик захиралари ёмғир билан тўлдирилмасдан (тупроқ қурғоқчилиги) тугайди. Аста-секин тупроқ қурғоқчилиги кучайиб, сув ҳавзалари, дарёлар, кўллар, булоқлар қурийди ва гидрологик қурғоқчилик бошланади.

Марказий Россияда 1972-, 2002- ва 2010-йилларда узоқ давом этган иссиқлик ва қурғоқчилик туфайли кўплаб ўрмон ва торф ёнғинлари содир бўлган. Бу Москва ва бошқа кўплаб шаҳарларда одамларнинг соғлиғи муаммоларига олиб келди.

Халқаро ҳуқуқ

1965-йилда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси аъзо давлатлардан табиий офатлар оқибатларини бартараф этишга бағишланган миллий аппаратни яратиш масаласини кўриб чиқишни сўради[17].

Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсия каби халқаро ҳуқуқ қуйидагиларни белгилайди: "Давлатлар халқаро ҳуқуқ, шу жумладан халқаро гуманитар ҳуқуқ ва инсон ҳуқуқлари бўйича ўз мажбуриятларига мувофиқ уларнинг ҳимояси ва хавфсизлигини таъминлаш, хавфли вазиятларда, шу жумладан табиий офатларда ногиронлар учун барча зарур чораларни кўришлари керак[18].

1989-йилда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси ҳар йили Табиий офатларни камайтириш халқаро кунини ўтказади.

Инсоний қурбонлар ва моддий зарар

БМТ маълумотларига кўра, барча турдаги табиий офатлар орасида ўлим сони бўйича биринчи ўринда гидрометеорологик офатлар, иккинчи ўринда геологик офатлар, учинчи ўринда техноген офатлар туради[19].

1970-йилдан 2010-йилгача зилзилалар, бўронлар ва бошқа табиий офатлардан 3,3 миллионга яқин киши ҳалок бўлди (йилига ўртача 82,5 минг киши). Кўпчилиги қашшоқ мамлакатларда яшаган.

1970-йилдан 2008-йилгача бўлган даврда барча турдаги табиий офатлардан кўрилган зарарнинг умумий миқдори 2300 миллиард долларни (2008-йилдаги курс бўйича) ёки жами жаҳон ишлаб чиқаришининг 0,23 фоизини ташкил этди. Зилзилалар ва бўронлар энг кўп зарар келтиради. Ўрта даромадли мамлакатлар офатлардан энг кўп зарар кўрмоқда[20].

Табиий офатларнинг олдини олиш

  • Воқеа содир бўлган фактлар ва сабабларни диққат билан ўрганиш керак.
  • Ҳукуматлар хавф омиллари ҳақида маълумот тўплаш ва тарқатиш устида ишлаши керак.
  • Ҳукуматлар ер ва кўчмас мулк бозорларининг ишлашини таъминлаши керак – бу ҳолда мулк нархлари хавф омилларини акс эттиради ва яшаш жойини танлаш ва зарур профилактика чораларини танлашга ёрдам беради.
  • Ҳукуматлар зарур инфратузилмани яратиши ва унинг сифатини сақлаб туриши керак. Асосий обектлар рўйхати жуда узун бўлмаслиги керак – харажатлар фойда билан мутаносиб бўлмайди.
  • Жамоатчилик назоратини таъминловчи ижтимоий институтлар ривожланишига кўмаклашиш зарур. Ижтимоий институтлари яхши фаолият кўрсатаётган мамлакатлар фалокатларнинг олдини олишда кўпроқ муваффақият қозонмоқда.
  • Табиий офатларнинг олдини олишга қаратилган гуманитар ёрдам улушини ошириш учун хайрияни ривожлантириш керак.
  • Хусусий ва давлат кўриши керак бўлган чораларини уйғунлаштириш керак[20].

Манбалар

  1. ↑ География лавин / Под ред. С. М. Мягкова, Л. А. Канаэва. – М.: Издателство МГУ, 1992.
  2. ↑ „РИА Новости. Высота цунами, обрушившегося на Японию 11 марта, превышала 40 метров“. 2011-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 14-январ.
  3. ↑ Федералний закон Н 69-ФЗ „О пожарной безопасности“ Статя 1. Основниэ понятия
  4. ↑ „Пожары в России: огонь охватил 20 регионов (видео)“. Утро России (2010-йил 6-август). 2010-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-август.
  5. ↑ „Лесные и торфяные пожары лета 1972 г. Справка“. РИА Новости (2010-йил 5-август). 2012-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-август.
  6. ↑ бсе.сcи-либ.cом/артиcле069840.ҳтмл БСЕ
  7. ↑ Орловский С. Н. Лесниэ и торфяниэ пожари (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-05-08 санасида архивланган).
  8. ↑ Советский энциклопедический словарь. М.: «Советская Энциклопедия», 1981. 
  9. ↑ Советский энциклопедический словарь. М.: «Советская Энциклопедия», 1981. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Наливкин Д. В.. Смерчи. М.: Наука, 1984. 
  11. ↑ „Смерч в Благовещенске“. Интерфакс (2011-йил 1-август). 2012-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 20-январ.
  12. ↑ „Экономический ущерб от урагана“. 2008-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 20-январ.
  13. ↑ Эдwард Н. Раппапорт, Жосе Фернандез-Партагас, анд Жаcк Бевен. „Тҳе Деадлиэст Атлантиc Тропиcал Cйcлонес, 1492-1996“. НОАА (1997). 2012-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 2-январ.
  14. ↑ „АТМОСФЕРНЫЕ ЯВЛЕНИЯ — КЛАССИФИКАЦИЯ И ОПИСАНИЕ“. 2020-йил 1-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 20-январ.
  15. ↑ Дюнин, А. К. „В царстве снега. Глава 3. Бураны. Раздел: Классификация метелей“. Академия наук СССР. Наука, Сибирское отделение, Новосибирск (1983). 2012-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 6-сентябр.
  16. ↑ „НОАА’с Топ Глобал Wеатҳер; Wатер анд Cлимате Эвенц оф Тҳе 20тҳ Cентурй“. 2011-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 20-январ.
  17. ↑ Резолюция Генералной Ассамблеи 2034 (ХХ). Помощ в случаэ стихийних бедствий 7 декабря 1965 года
  18. ↑ Статя 11 Конвенсии о правах инвалидов
  19. ↑ „Горе от ума | Wашингтон ПроФиле – Интернатионал Неwс & Информатион Агенcй“. 2007-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 1-декабр.
  20. ↑ 20,0 20,1 Стихийные бедствия и техногенные катастрофы 2012.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tabiiy_ofat" dan olindi